W skrócie
Orkisz (Triticum spelta) to dawna odmiana pszenicy, zboże plewiaste uprawiane w Europie od stuleci [2]. Zawiera gluten, więc jest niebezpieczny dla osób z celiakią [1][2].
- Nazwa łacińska
- Triticum spelta L.
- Po angielsku
- spelt
- Inne nazwy
- pszenica orkisz, płaskurka orkisz
- Kategoria
- Orzechy, nasiona i zboża
- Kalorie
- 338 kcal w 100 g
- W ciąży
- Brak danych
- Dla psa
- Brak danych
Wartości odżywcze orkiszu
| Składnik | Wartość w 100 g | % RWS |
|---|---|---|
| Wartość energetyczna | 338 kcal | — |
| Białko | 14,6 g | — |
| Tłuszcz | 2,4 g | — |
| w tym kwasy nasycone | 0,41 g | — |
| Węglowodany przyswajalne | 59,5 g | — |
| w tym cukry | 6,8 g | — |
| Błonnik | 10,7 g | — |
| Woda | 11 g | — |
| Wapń | 27 mg | 3% |
| Żelazo | 4,4 mg | 32% |
| Magnez | 136 mg | 36% |
| Fosfor | 401 mg | 57% |
| Potas | 388 mg | 19% |
| Sód | 8 mg | — |
| Cynk | 3,3 mg | 33% |
| Miedź | 0,51 mg | 51% |
| Mangan | 3 mg | 149% |
| Selen | 11,7 µg | 21% |
| Witamina C | 0 mg | 0% |
| Tiamina (B1) | 0,36 mg | 33% |
| Ryboflawina (B2) | 0,11 mg | 8% |
| Niacyna (B3) | 6,8 mg | 43% |
| Witamina B6 | 0,23 mg | 16% |
| Kwas foliowy | 45 µg | 22% |
| Witamina B12 | 0 µg | 0% |
| Witamina A | 0 µg | 0% |
| Witamina E | 0,79 mg | 7% |
| Witamina K | 3,6 µg | 5% |
Wyróżnienie oznacza co najmniej 15% RWS w 100 g — „znaczącą ilość” wg załącznika XIII rozporządzenia (UE) nr 1169/2011 (od tej zawartości wolno mówić o „źródle” składnika; „wysoka zawartość” to co najmniej 30%). RWS dla osoby dorosłej wg tego załącznika. Węglowodany podajemy jako przyswajalne (ogółem minus błonnik). Dane o składzie: USDA FoodData Central, SR Legacy, NDB 20140, domena publiczna.
Na co pomaga orkisz? Działanie i badania
Orkisz to zboże, a nie lek: przegląd składu i zastosowań opisuje różnice względem zwykłej pszenicy w zawartości białka, tłuszczu i minerałów, a nie działanie lecznicze [2]. W cytowanej pracy orkisz miał o 30–60% więcej Fe, Zn, Cu, Mg i P niż pszenica, ale wyniki dla białka i błonnika różniły się między odmianami i badaniami [2]. Najważniejsze, co trzeba o nim wiedzieć, to fakt, że zawiera gluten i nie nadaje się do diety bezglutenowej [1][2].
| Efekt | Siła dowodów | Źródła |
|---|---|---|
| Wyższa zawartość niektórych minerałów niż w pszenicy (zależnie od odmiany) | Ograniczone | [2] |
| Przewaga zdrowotna nad zwykłą pszenicą | Niepotwierdzone | [2] |
| Przydatność w diecie bezglutenowej (zawiera gluten) | Niepotwierdzone | [1][2] |
Ograniczone — Badania wstępne, na zwierzętach lub w probówce. Niepotwierdzone — Badania nie potwierdziły efektu albo go nie badano.
Jak stosować: formy i ilość
| Forma | Jak stosować |
|---|---|
| Ziarno | gotowane jak kasza; to zboże plewiaste, które przed użyciem wymaga usunięcia plewy [2] |
| Mąka | do chleba i wypieków; ciasto jest bardziej miękkie i rozciągliwe niż pszenne, a bochenki zwykle niższe [2] |
| Płatki | do owsianek i musli; zawierają gluten |
| Orkisz ekspandowany | ziarno puffowane; to także zboże z glutenem, a skład zależy od producenta |
Orkisz w kuchni
Ziarno orkiszu podaje się jak kaszę, do zup, sałatek i dań jednogarnkowych; według Beyond Celiac używa się go m.in. w risotto, chlebach i potrawkach [1]. Ciasto z mąki orkiszowej jest bardziej miękkie, mniej elastyczne i bardziej rozciągliwe niż pszenne, a bochenki mają zwykle mniejszą objętość [2]. Orkisz ekspandowany jest chrupiący i najczęściej trafia do jogurtów i musli.
Orkisz w ciąży, dla dzieci i seniorów
| Grupa | Ocena | Co warto wiedzieć |
|---|---|---|
| Ciąża | Brak danych | Brak osobnych danych o orkiszu w sprawdzonych źródłach. |
| Dzieci | Brak danych | Brak osobnych danych w sprawdzonych źródłach. |
| Seniorzy | Brak danych | Brak osobnych danych w sprawdzonych źródłach. |
Orkisz a choroby i diety
| Stan lub dieta | Ocena | Co warto wiedzieć |
|---|---|---|
| Celiakia i dieta bezglutenowa | Unikać | Orkisz zawiera gluten i jest niebezpieczny dla osób z celiakią [1][2]. |
| Nietolerancja glutenu (nieceliakalna) | Unikać | Beyond Celiac zaleca unikać orkiszu przy nieceliakalnej nadwrażliwości na gluten [1]. |
| Alergia na pszenicę | Unikać | Orkisz może wywoływać alergię na pszenicę [1][2]. |
| Odchudzanie | W umiarkowanych ilościach | W jednym z badań orkisz miał ok. 324 kcal/100 g wobec 315 kcal dla pszenicy [2]; samodzielnie nie odchudza. |
Przeciwwskazania i skutki uboczne
Orkisz jest przeciwwskazany w celiakii, alergii na pszenicę i nieceliakalnej nadwrażliwości na gluten, bo zawiera gluten [1][2]. Określenie „dawna pszenica” nie zmienia tego faktu [1].
Orkisz dla psa, kota i innych zwierząt
| Zwierzę | Ocena | Co warto wiedzieć |
|---|---|---|
| Pies | Brak danych | Brak danych w sprawdzonych źródłach. |
| Kury | Brak danych | Brak danych w sprawdzonych źródłach. |
| Koń | Brak danych | Brak danych w sprawdzonych źródłach. |
W razie objawów po zjedzeniu skontaktuj się z lekarzem weterynarii.
Uprawa, pochodzenie i odmiany
Orkisz to stara uprawa europejska, uprawiana od wieków, później także w Ameryce Północnej; jego uprawa przez wiele lat malała, a potem wróciło zainteresowanie [2]. Jest zbożem plewiastym — przed mieleniem wymaga kosztownego łuskania, a wydajność mąki to ok. 65% [2]. Autorzy opisują go jako uprawę o niskich nakładach, nadającą się do produkcji bez pestycydów i do trudnych stanowisk, co wiąże się z rolnictwem ekologicznym [2].
Przechowywanie orkiszu
Ziarno i mąkę orkiszową przechowuj w szczelnym pojemniku w chłodnym, suchym miejscu, zgodnie z zaleceniami producenta.
FAQ
Czy orkisz ma gluten?
Orkisz po angielsku?
Czy orkisz ekspandowany jest zdrowy?
Co to jest orkisz?
Źródła
- Beyond Celiac — Is Spelt Gluten-Free? — organizacja pacjencka
- Kohajdová Z., Karovičová J. — Nutritional value and baking applications of spelt wheat (Acta Sci. Pol., Technol. Aliment. 7(3), 2008) — przegląd recenzowany
