W skrócie
Fosfor (P) to pierwiastek o liczbie atomowej 15 i niezbędny minerał, obecny w każdej komórce; większość znajduje się w kościach i zębach [1][3]. Organizm używa go do produkcji energii i wielu procesów chemicznych. Dorośli potrzebują według norm NIH 700 mg dziennie [1].
- Po angielsku
- phosphorus
- Inne nazwy
- pierwiastek P, fosfor biały, fosfor czerwony (odmiany alotropowe)
- Kategoria
- Witaminy i suplementy
- Najlepiej zbadane działanie
- Jest niezbędny dla kości, zębów i metabolizmu energetycznego Silne
- W ciąży
- Bezpieczne
Właściwości chemiczne i fizyczne fosforu
Fosfor (P) to niemetal z 15. grupy układu okresowego, występujący w kilku odmianach alotropowych (m.in. białej i czerwonej). W organizmie występuje głównie w postaci jonów fosforanowych.
| Właściwość | Wartość |
|---|---|
| Symbol | P |
| Liczba atomowa | 15 |
| Masa atomowa | 30,974 u |
| Grupa i okres | grupa 15, okres 3 |
| Stan skupienia (25 °C) | stały |
| Temperatura topnienia | 44,15 °C (fosfor biały) |
| Temperatura wrzenia | 280,5 °C |
| Gęstość | 1,823 g/cm³ (fosfor biały) |
| Numer CAS | 7723-14-0 |
Dane: Royal Society of Chemistry — Phosphorus. Wartości dla czystej substancji w warunkach standardowych; preparaty handlowe mogą się różnić.
Na co pomaga fosfor? Działanie i badania
Fosfor jest składnikiem kości, zębów, DNA i RNA, a organizm wykorzystuje go do wytwarzania energii [1][2]. Niedobór jest rzadki; jego objawy to utrata apetytu, niedokrwistość, osłabienie mięśni, bóle kości i splątanie [1]. Nadmiar rzadko szkodzi zdrowym osobom, ale w ciężkiej przewlekłej chorobie nerek fosfor gromadzi się we krwi i pogarsza stan kości oraz nerek [1][2]. Normalne stężenie fosforanów w surowicy dorosłych wynosi 2,5–4,5 mg/dl [2].
| Efekt | Siła dowodów | Źródła |
|---|---|---|
| Jest niezbędny dla kości, zębów i metabolizmu energetycznego | Silne | [1][2] |
| Nadmiar fosforanów w chorobie nerek zwiększa ryzyko powikłań | Silne | [1][2] |
| Suplementacja fosforem u zdrowych osób poprawia zdrowie | Niepotwierdzone | [1][2] |
Silne — Spójne wyniki przeglądów systematycznych lub wielu badań klinicznych u ludzi. Niepotwierdzone — Badania nie potwierdziły efektu albo go nie badano.
Jak stosować: formy i ilość
| Forma | Jak stosować |
|---|---|
| Fosfor w żywności | nabiał, zboża, mięso, ryby, jaja, orzechy, rośliny strączkowe; z żywności wchłania się 40–70%, lepiej ze zwierzęcej [2] |
| Dodatki do żywności (fosforany) | w przetworach; wchłaniają się w ok. 70% [2] |
| Suplementy | zwykle sole fosforanowe; większość zawiera 10% Wartości Dziennej lub mniej [2] |
Ile fosforu dziennie i kiedy
RDA dla dorosłych wynosi 700 mg dziennie, a dla nastolatków 14–18 lat 1250 mg [1]. Górny poziom bezpieczeństwa (UL) dla dorosłych 19–70 lat to 4000 mg dziennie, a po 70. r.ż. 3000 mg; obejmuje żywność, napoje i suplementy [1]. Suplementy fosforu stosuj tylko na zalecenie lekarza.
Fosfor w kuchni
Fosfor występuje w nabiale (jogurt, mleko, ser), produktach zbożowych, mięsie, drobiu, rybach, jajach, orzechach, nasionach i roślinach strączkowych, a także w ziemniakach i szparagach [1]. Dodatki fosforanowe w przetworach to szacunkowo 10–50% spożycia fosforu w krajach zachodnich [2].
Fosfor w ciąży, dla dzieci i seniorów
| Grupa | Ocena | Co warto wiedzieć |
|---|---|---|
| Ciąża | Bezpieczne | RDA 700 mg (1250 mg u nastolatek); UL 3500 mg [1]. |
| Karmienie piersią | Bezpieczne | RDA 700 mg; UL 4000 mg [1]. |
| Dzieci | Bezpieczne | RDA od 460 mg (1–3 lata) do 1250 mg (9–13 lat) [1]. |
| Seniorzy | Bezpieczne | RDA 700 mg; po 70. r.ż. UL wynosi 3000 mg [1]. |
Fosfor a choroby i diety
| Stan lub dieta | Ocena | Co warto wiedzieć |
|---|---|---|
| Choroby nerek | Po konsultacji z lekarzem | W ciężkiej chorobie nerek fosfor gromadzi się we krwi; dieta wymaga nadzoru lekarza [1][2]. |
Przeciwwskazania i skutki uboczne
Przy ciężkiej przewlekłej chorobie nerek ograniczenie fosforu w diecie wymaga zalecenia lekarza lub dietetyka [1]. Długie (3 miesiące i więcej) stosowanie leków zobojętniających z glinem lub wapniem może prowadzić do niedoboru fosforu, a środki przeczyszczające z fosforanem sodu przy przedawkowaniu są niebezpieczne, zwłaszcza przy odwodnieniu i chorobach nerek lub serca [1].
Interakcje z lekami
| Lek lub grupa leków | Możliwa interakcja |
|---|---|
| Leki zobojętniające (wodorotlenek glinu, węglan wapnia) | zmniejszają wchłanianie fosforu; przy długim stosowaniu możliwy niedobór [1] |
| Środki przeczyszczające z fosforanem sodu | mogą podnosić poziom fosforu; przedawkowanie niebezpieczne [1] |
Uprawa, pochodzenie i odmiany
Fosfor ma symbol P i liczbę atomową 15; jest miękkim woskowym ciałem stałym, występującym w odmianach alotropowych: białej, czerwonej i czarnej [3]. Pierwiastek jest składnikiem nawozów i zapałek [3]. Nawozy fosforowe i potasowe dostarczają roślinom dwóch podstawowych składników pokarmowych; dawkowanie na pomidory czy trawnik zależy od badania gleby.
FAQ
Fosfor symbol?
Fosfor biały i czerwony — czym się różnią?
Fosfor badanie — jaka norma?
Fosfor i potas do pomidorów?
Fosfor w czym jest?
Źródła
- NIH Office of Dietary Supplements — Phosphorus (Consumer) — baza danych
- NIH Office of Dietary Supplements — Phosphorus (Health Professional) — baza danych
- Encyclopaedia Britannica — Phosphorus (chemical element) — omówienie
