W skrócie
Zeaksantyna to karotenoid występujący w żółtej plamce siatkówki oka razem z luteiną; organizm pozyskuje go wyłącznie z diety. Najlepiej zbadane jest jej użycie w suplementie AREDS2 (2 mg zeaksantyny i 10 mg luteiny), który u osób z zaawansowanym zwyrodnieniem plamki związanym z wiekiem zmniejszał ryzyko dalszego postępu choroby [1][2].
- Po angielsku
- zeaxanthin
- Inne nazwy
- karotenoid żółtej plamki, ksantofil
- Kategoria
- Witaminy i suplementy
- Najlepiej zbadane działanie
- Zmniejsza ryzyko progresji do późnej postaci AMD (w połączeniu z luteiną, u osób z AMD) Umiarkowane
- W ciąży
- Brak danych
Właściwości chemiczne i fizyczne zeaksantyny
Zeaksantyna to karotenoid z grupy ksantofili — dihydroksylowa pochodna β-karotenu (izomer luteiny) z 40 atomami węgla.
| Właściwość | Wartość |
|---|---|
| Wzór sumaryczny | C40H56O2 |
| Masa molowa | 568,87 g/mol |
| Numer CAS | 144-68-3 |
| Nazwa systematyczna | (3R,3′R)-β,β-karoten-3,3′-diol |
| Postać | żółte rombowe płytki o stalowoniebieskim metalicznym połysku (krystalizowana z etanolu) |
| Temperatura topnienia | 207–215,5 °C |
| Rozpuszczalność w wodzie | praktycznie nierozpuszczalna |
Dane: DrugFuture Chemical Index — Zeaxanthin. Wartości dla czystej substancji w warunkach standardowych; preparaty handlowe mogą się różnić.
Na co pomaga zeaksantyna? Działanie i badania
Zeaksantyna wraz z luteiną i mezozeaksantyną gromadzi się w plamce żółtej, gdzie pochłania światło niebieskie i może chronić oko przed uszkodzeniami oksydacyjnymi [2]. W badaniu AREDS2 formuła z luteiną (10 mg) i zeaksantyną (2 mg) po 10 latach dawała dodatkowo około 20% niższe ryzyko progresji do późnej postaci AMD niż formuła z beta-karotenem [1]. Wyniki dotyczą osób już chorych na AMD; dla zdrowych osób dane są mniej jednoznaczne, a badania obserwacyjne dają wyniki mieszane [2].
| Efekt | Siła dowodów | Źródła |
|---|---|---|
| Zmniejsza ryzyko progresji do późnej postaci AMD (w połączeniu z luteiną, u osób z AMD) | Umiarkowane | [1][2] |
| Zapobiega AMD u osób zdrowych | Sprzeczne | [2] |
| Poprawia ostrość widzenia i wrażliwość na kontrast | Ograniczone | [2] |
Umiarkowane — Pojedyncze badania kliniczne lub spójne badania obserwacyjne. Ograniczone — Badania wstępne, na zwierzętach lub w probówce. Sprzeczne — Wyniki badań się wykluczają.
Jak stosować: formy i ilość
| Forma | Jak stosować |
|---|---|
| Żywność | źródła to m.in. żółta kukurydza, papryka i żółtko jaja; tłuszcz w posiłku oraz rozdrobnienie lub ugotowanie warzyw poprawiają wchłanianie [2] |
| Tabletki i kapsułki z luteiną i zeaksantyną | preparaty do oczu; w AREDS2 użyto 10 mg luteiny i 2 mg zeaksantyny dziennie [1] |
Ile zeaksantyny dziennie i kiedy
Oficjalnej normy spożycia zeaksantyny nie ustalono — w 2000 roku Institute of Medicine uznał dane za niewystarczające do określenia zalecanego spożycia karotenoidów [2]. W badaniu AREDS2 stosowano 2 mg zeaksantyny razem z 10 mg luteiny dziennie [1]. Z dietą (owoce i warzywa) łączną ilość około 6 mg luteiny i zeaksantyny dziennie wiązano z niższym ryzykiem zaawansowanej AMD w badaniach obserwacyjnych [2]. Suplementy do oczu najlepiej omówić z okulistą.
Zeaksantyna w kuchni
Zeaksantynę znajdziesz głównie w żółtej kukurydzy i jej przetworach, papryce i żółtku jaja; zielone warzywa liściaste (szpinak, jarmuż) dostarczają głównie luteiny [2]. Jedz je z odrobiną tłuszczu — to poprawia wchłanianie, podobnie jak rozdrobnienie lub ugotowanie warzyw [2].
Zeaksantyna w ciąży, dla dzieci i seniorów
| Grupa | Ocena | Co warto wiedzieć |
|---|---|---|
| Ciąża | Brak danych | W dostępnych źródłach brak danych o suplementach; ilości z żywności są uznawane za bezpieczne. |
| Karmienie piersią | Brak danych | W dostępnych źródłach brak danych o suplementach. |
| Dzieci | Brak danych | Brak danych; suplementów nie podawaj bez lekarza. |
| Seniorzy | W umiarkowanych ilościach | Główna grupa badana w AREDS2 (osoby z AMD); suplement omów z okulistą [1]. |
Przeciwwskazania i skutki uboczne
W badaniu AREDS2 formuła z luteiną i zeaksantyną nie zwiększała ryzyka raka płuc, w przeciwieństwie do beta-karotenu u osób palących lub byłych palaczy [1]. Źródła, z których korzystano, nie opisują szczegółowo innych działań niepożądanych ani interakcji z lekami, dlatego przy chorobach oczu i przyjmowaniu leków suplement skonsultuj z lekarzem.
FAQ
Zeaksantyna po angielsku?
Czym różni się zeaksantyna od luteiny?
W czym jest zeaksantyna?
Źródła
- NCCIH — New Analysis Confirms Benefit of Supplements for Slowing Age-Related Macular Degeneration — omówienie
- Linus Pauling Institute (Oregon State University) — Carotenoids — omówienie
