Właściwości dziegciu

Skład, działanie, bezpieczeństwo i zastosowanie

Autor: admin · Aktualizacja: 16.10.2026

W skrócie

Dziegieć to produkt suchej destylacji kory, drewna lub korzeni drzew, m.in. brzozy (dziegieć brzozowy) i sosny (dziegieć sosnowy) [1][2][5][6]. W dermatologii stosowano go zewnętrznie przy wyprysku i łuszczycy, ale źródła nie przywołują badań klinicznych, a dziegcie zawierają związki o działaniu rakotwórczym i fototoksycznym [1][2][5].

Nazwa łacińska: Pix betulina (dziegieć brzozowy)
Po angielsku: birch tar; pine tar (dziegieć sosnowy)
Inne nazwy: smoła brzozowa, dziegieć brzozowy, dziegieć sosnowy, pix betulina
Kategoria: Składniki kosmetyków
W ciąży: Unikać
Dla psa: Brak danych

Na co pomaga dziegieć? Działanie i badania

Dziegcie roślinne opisuje się w tradycji jako przeciwzapalne, przeciwświądowe i przeciwdrobnoustrojowe, lecz zastosowanie zewnętrzne ma dziś niewielkie znaczenie, bo są bezpieczniejsze preparaty [1][5]. Wykład dermatologa z Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego wymienia działanie przeciwzapalne, antymitotyczne i wzmacniające barierę skóry, ale nie przytacza wyników badań klinicznych [5]. W badaniu laboratoryjnym wszystkie próbki dziegciu brzozowego hamowały wzrost bakterii Staphylococcus aureus, ale przetestowano tylko ten gatunek i nie dowodzi to skuteczności na skórze człowieka [3]. Skuteczności dziegciu „na pasożyty” (np. wszy, świerzb, pasożyty u zwierząt) nie potwierdzono w przejrzanych źródłach.

Efekt	Siła dowodów	Źródła
Łagodzi wyprysk i łuszczycę przy stosowaniu na skórę (zastosowanie tradycyjne, bez przywołanych badań klinicznych)	Ograniczone	[1][5][6]
Hamuje wzrost Staphylococcus aureus (badanie laboratoryjne)	Ograniczone	[3]
Działa na pasożyty skóry i włosów	Niepotwierdzone	[1][5]

Ograniczone — Badania wstępne, na zwierzętach lub w probówce. Niepotwierdzone — Badania nie potwierdziły efektu albo go nie badano.

Jak stosować: formy i ilość

Forma	Jak stosować
Dziegieć brzozowy	produkt suchej destylacji kory i gałązek brzozy brodawkowatej [2]; zawiera ok. 6% fenoli, m.in. gwajakol, krezol i ksylenol [2]
Dziegieć sosnowy	jeden z dziegci drzewnych wymienianych obok brzozowego w dermatologii [5]
Maść lub roztwór z dziegciem	preparaty o stężeniu od 5–10% do 20% w różnych podłożach [1]; wybieraj te z pełnym składem na etykiecie
Dziegieć o zastosowaniach technicznych	historycznie uszczelniał np. naczynia i służył jako klej [7]; na skórę stosuj tylko produkty oznaczone jako lek lub kosmetyk

Ile dziegciu dziennie i kiedy

W dermatologii opisywano preparaty zawierające od 5–10% do 20% dziegciu w różnych podłożach, nakładane cienką warstwą jeden lub dwa razy dziennie [1]; dla dziegciu brzozowego jako standardowe stężenie podaje się 5–10% [2]. Stężenia i czas stosowania dobierz z lekarzem; nie sporządzaj własnych mocnych mieszanek.

Dziegieć na skórę i włosy

Dziegieć stosuje się w mydłach i maściach o intensywnym, dymnym zapachu [7]; w medycynie ludowej wykorzystywano go przy łuszczycy, egzemie, łupieżu i wypadaniu włosów [6]. Należy liczyć się z zapachem, brudzeniem odzieży, fototoksycznością, uczuleniem kontaktowym i zapaleniem mieszków włosowych [1]. Stosowanie ogranicz w okolicach narządów płciowych, pachwin i pach oraz na odsłoniętej skórze (ryzyko fototoksyczności) [1]. Przed pierwszym użyciem wykonaj próbę na niewielkim fragmencie skóry.

Dziegieć w ciąży, dla dzieci i seniorów

Grupa	Ocena	Co warto wiedzieć
Ciąża	Unikać	Ciąża jest wymieniona wśród przeciwwskazań dla dziegci stosowanych na skórę [1]; wykład dermatologiczny wymienia też możliwe działanie teratogenne [5].
Karmienie piersią	Unikać	Przeciwwskazane wg Altmeyer's, a wykład dermatologiczny zaleca nie stosować lub nie karmić w czasie stosowania [1][5]; baza e-lactancia ocenia dziegcie na skórę jako prawdopodobnie zgodne z karmieniem, ale zaleca nie nakładać ich na pierś ani na skórę, której dotyka dziecko [4].
Dzieci	Po konsultacji z lekarzem	U małych dzieci stosowanie jest ograniczone i wymaga ograniczenia powierzchni i czasu [1]; wykład wspomina o zatruciach u dzieci [5]; tylko po decyzji lekarza.

Przeciwwskazania i skutki uboczne

Dziegcie zawierają wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA), fenole i krezole, a przy stosowaniu na dużą powierzchnię możliwe jest ich wchłanianie i działanie nefrotoksyczne oraz rakotwórcze [1]. Altmeyer's ostrzega, że dziegieć brzozowy ma działanie rakotwórcze i fototoksyczne [2]. Przeciwwskazaniami są ciąża, karmienie piersią, łuszczyca wysiękowa lub krostkowa, xeroderma pigmentosum, zespół znamion dysplastycznych i zespół Gorlina-Goltza [1]. Nie stosuj go na dużych powierzchniach ani długo; możliwe jest też uczulenie kontaktowe i fototoksyczność [1].

Dziegieć dla psa, kota i innych zwierząt

Zwierzę	Ocena	Co warto wiedzieć
Pies	Brak danych	Brak danych w przejrzanych źródłach; produktów z dziegciem dla zwierząt używaj tylko wg zaleceń weterynarza.
Koń	Brak danych	Brak danych w przejrzanych źródłach; skonsultuj z weterynarzem.
Kot	Brak danych	Brak danych w przejrzanych źródłach.

W razie objawów po zjedzeniu skontaktuj się z lekarzem weterynarii.

Przechowywanie dziegciu

Dziegieć przechowuj szczelnie zamknięty, z dala od dzieci i zwierząt, w chłodnym miejscu, zgodnie z instrukcją producenta.

Jak wybierać

Do skóry wybieraj gotowe, oznakowane preparaty z podanym stężeniem, a nie dziegieć przeznaczony do celów technicznych. Dziegieć brzozowy powstaje przez suchą destylację drewna, kory i korzeni brzozy [6]; w odtworzonych metodach kora płonie w zamkniętym dole bez dostępu tlenu albo obok twardej powierzchni, na której skrapla się dziegieć [3]. Domowa produkcja wiąże się z ogniem i oparami, a skład produktu jest wtedy nieznany.

Charakter informacyjny Ta strona opisuje skład, zastosowanie i wyniki badań wraz z oceną siły dowodów. Nie zastępuje porady lekarza, farmaceuty, dietetyka ani lekarza weterynarii — zwłaszcza w ciąży, przy chorobach przewlekłych i przyjmowaniu leków.

FAQ

Dziegieć po angielsku?

Dziegieć brzozowy to birch tar, a sosnowy to pine tar.

Dziegieć brzozowy jak zrobić?

Tradycyjnie przez suchą destylację kory brzozy bez dostępu tlenu [3][6]. Metoda wymaga ognia i daje niekontrolowany skład, dlatego do skóry używaj produktów gotowych.

Czy dziegieć brzozowy działa na pasożyty?

Nie znaleziono badań potwierdzających takie działanie; udokumentowano jedynie hamowanie bakterii w laboratorium [3].

Czy dziegieć jest rakotwórczy?

Altmeyer's ostrzega, że dziegieć brzozowy ma działanie rakotwórcze i fototoksyczne, a przy dużej powierzchni stosowania wchłaniają się WWA [1][2].

Do czego dziegieć służył poza leczeniem?

Dziegieć z kory brzozy służył m.in. do uszczelniania naczyń i jako klej do mocowania grotów [7].