W skrócie
Czarny bez to krzew, którego kwiaty i owoce wykorzystuje się w naparach, sokach i przetworach. Kwiat czarnego bzu jest tradycyjnym lekiem roślinnym łagodzącym wczesne objawy przeziębienia [1]; badań nad działaniem owoców na grypę i przeziębienie jest niewiele [2]. Surowe owoce, liście i łodygi zawierają związki uwalniające cyjanek [2].
- Nazwa łacińska
- Sambucus nigra L.
- Po angielsku
- elder, black elder (owoce: elderberry, kwiat: elderflower)
- Inne nazwy
- bez czarny, dziki bez, kwiat bzu (Sambuci flos)
- Kategoria
- Zioła i rośliny
- Kalorie
- 73 kcal w 100 g
- W ciąży
- Po konsultacji z lekarzem
- Dla psa
- Brak danych
Wartości odżywcze czarnego bzu
| Składnik | Wartość w 100 g | % RWS |
|---|---|---|
| Wartość energetyczna | 73 kcal | — |
| Białko | 0,66 g | — |
| Tłuszcz | 0,5 g | — |
| w tym kwasy nasycone | 0,02 g | — |
| Węglowodany przyswajalne | 11,4 g | — |
| Błonnik | 7 g | — |
| Woda | 79,8 g | — |
| Wapń | 38 mg | 5% |
| Żelazo | 1,6 mg | 11% |
| Magnez | 5 mg | 1% |
| Fosfor | 39 mg | 6% |
| Potas | 280 mg | 14% |
| Sód | 6 mg | — |
| Cynk | 0,11 mg | 1% |
| Miedź | 0,06 mg | 6% |
| Selen | 0,6 µg | 1% |
| Witamina C | 36 mg | 45% |
| Tiamina (B1) | 0,07 mg | 6% |
| Ryboflawina (B2) | 0,06 mg | 4% |
| Niacyna (B3) | 0,5 mg | 3% |
| Witamina B6 | 0,23 mg | 16% |
| Kwas foliowy | 6 µg | 3% |
| Witamina B12 | 0 µg | 0% |
| Witamina A | 30 µg | 4% |
Wyróżnienie oznacza co najmniej 15% RWS w 100 g — „znaczącą ilość” wg załącznika XIII rozporządzenia (UE) nr 1169/2011 (od tej zawartości wolno mówić o „źródle” składnika; „wysoka zawartość” to co najmniej 30%). RWS dla osoby dorosłej wg tego załącznika. Węglowodany podajemy jako przyswajalne (ogółem minus błonnik). Dane o składzie: USDA FoodData Central, SR Legacy, NDB 09088, domena publiczna.
Na co pomaga czarny bez? Działanie i badania
Europejska Agencja Leków uznaje kwiat czarnego bzu za tradycyjny lek roślinny łagodzący wczesne objawy przeziębienia — na podstawie długotrwałego stosowania, bez badań klinicznych [1]. Owoce (sok, syrop) są badane głównie pod kątem objawów grypy i przeziębienia; wstępne wyniki sugerują łagodzenie objawów, ale badań jest mało [2]. Nie ma wystarczających danych, by polecać czarny bez w innych celach zdrowotnych, w tym przy nadciśnieniu czy cukrzycy [2].
| Efekt | Siła dowodów | Źródła |
|---|---|---|
| Kwiat łagodzi wczesne objawy przeziębienia (zastosowanie tradycyjne) | Ograniczone | [1] |
| Owoce łagodzą objawy grypy i przeziębienia | Ograniczone | [2] |
| Inne zastosowania (ciśnienie, cukrzyca) | Niepotwierdzone | [2] |
Ograniczone — Badania wstępne, na zwierzętach lub w probówce. Niepotwierdzone — Badania nie potwierdziły efektu albo go nie badano.
Jak stosować: formy i ilość
| Forma | Jak stosować |
|---|---|
| Napar z kwiatów | tradycyjnie przy przeziębieniu; dawkowanie podaje ulotka produktu [1] |
| Sok i syrop z owoców | wyłącznie z owoców poddanych obróbce termicznej |
| Dżem, konfitura, nalewka | przetwory z gotowanych owoców; w wersji bez cukru można słodzić np. jabłkami |
| Owoce mrożone | przed spożyciem trzeba je ugotować |
| Liście | zawierają związki uwalniające cyjanek — nie nadają się do spożycia [2] |
Ile czarnego bzu dziennie i kiedy
Dawkowanie naparu z kwiatów określa ulotka produktu zgodnego z monografią EMA; preparaty z kwiatu stosuje się u dorosłych i młodzieży powyżej 12 lat [1]. Jeśli objawy nasilają się lub trwają dłużej niż tydzień, trzeba skonsultować się z lekarzem [1]. Dla soku z owoców nie ma ustalonej dawki leczniczej; trzymaj się zaleceń producenta.
Czarny bez w kuchni
Z kwiatów czarnego bzu robi się syropy, lemoniady, nalewki i placki smażone w cieście. Owoce — zawsze po ugotowaniu — nadają się na soki, dżemy, konfitury, kisiele i nalewki. Owoce dobrze łączą się z jabłkami, które zwiększają ich żelowanie i łagodzą smak.
Czarny bez w ciąży, dla dzieci i seniorów
| Grupa | Ocena | Co warto wiedzieć |
|---|---|---|
| Ciąża | Po konsultacji z lekarzem | Niewiele wiadomo o bezpieczeństwie stosowania w celach zdrowotnych [2]. |
| Karmienie piersią | Po konsultacji z lekarzem | Niewiele wiadomo o bezpieczeństwie [2]. |
| Dzieci | Po konsultacji z lekarzem | Preparaty z kwiatu przeznaczone są dla dorosłych i młodzieży powyżej 12 lat [1]; młodszym dzieciom podawaj je tylko po konsultacji z lekarzem. |
Czarny bez a choroby i diety
| Stan lub dieta | Ocena | Co warto wiedzieć |
|---|---|---|
| Cukrzyca | W umiarkowanych ilościach | Brak badań potwierdzających wpływ na glikemię; syropy i soki są zwykle mocno dosładzane. |
| Choroby wątroby | Brak danych | Brak danych. |
Przeciwwskazania i skutki uboczne
Surowe lub niedojrzałe owoce oraz liście i łodygi czarnego bzu zawierają związki uwalniające cyjanek i mogą wywołać nudności, wymioty i silną biegunkę [2]. Obróbka termiczna usuwa te związki, ale bardzo duże ilości przetworów nadal mogą zaszkodzić [2]. Przy przyjmowaniu leków porozmawiaj z lekarzem przed stosowaniem preparatów z czarnego bzu [2].
Interakcje z lekami
| Lek lub grupa leków | Możliwa interakcja |
|---|---|
| Leki przyjmowane przewlekle (w tym przeciwzakrzepowe) | brak dobrych danych o interakcjach; skonsultuj stosowanie z lekarzem [2] |
Czarny bez dla psa, kota i innych zwierząt
| Zwierzę | Ocena | Co warto wiedzieć |
|---|---|---|
| Pies | Brak danych | Brak wiarygodnych danych; nie podawaj surowych owoców ani liści. |
| Kot | Brak danych | Brak wiarygodnych danych. |
W razie objawów po zjedzeniu skontaktuj się z lekarzem weterynarii.
Uprawa, pochodzenie i odmiany
Czarny bez rośnie pospolicie w całej Polsce: w zaroślach, na skrajach lasów i przy zabudowaniach. Kwitnie w maju i czerwcu, owoce dojrzewają w sierpniu i wrześniu. Zbieraj tylko w pełni dojrzałe, czarne owoce, bez zielonych szypułek.
Przechowywanie czarnego bzu
Owoce czarnego bzu szybko się psują — przetwórz je w dniu zbioru albo zamroź. Suszone kwiaty przechowuj w szczelnym pojemniku, w suchym i ciemnym miejscu. Soki i syropy po otwarciu trzymaj w lodówce.
Znaczenie i symbolika
W wierzeniach ludowych wielu krajów Europy czarny bez uchodził za krzew chroniący dom i siedzibę duchów, którego nie należało wycinać bez potrzeby. Takie znaczenia, przywoływane dziś w ezoteryce, należą do tradycji, a nie do wiedzy o działaniu rośliny.
Opisujemy tradycję i wierzenia — nie są to właściwości potwierdzone naukowo.
FAQ
Czy czarny bez można jeść na surowo?
Jak inaczej nazywa się czarny bez?
Czy można jeść liście czarnego bzu?
Czy mrożony czarny bez trzeba gotować?
Źródła
- European Medicines Agency — Sambuci flos (Elder Flower) — monografia
- NCCIH — Elderberry — omówienie
