W skrócie
Rzodkiew (Raphanus sativus) to warzywo korzeniowe z rodziny kapustowatych, uprawiane jako rzodkiewka, rzodkiew biała, czarna, daikon i oleista. Zawiera glukozynolany, z których powstają izotiocyjaniany, a jej działanie przeciwutleniające, wątrobowe i przeciwcukrzycowe opisano w badaniach na komórkach i zwierzętach, nie na ludziach [1].
- Nazwa łacińska
- Raphanus sativus L.
- Po angielsku
- radish
- Inne nazwy
- rzodkiewka, rzodkiew biała, rzodkiew czarna, daikon, rzodkiew oleista (var. oleiformis)
- Kategoria
- Owoce i warzywa
- Kalorie
- 16 kcal w 100 g
- W ciąży
- Bezpieczne
- Dla psa
- W umiarkowanych ilościach
Wartości odżywcze rzodkwi
| Składnik | Wartość w 100 g | % RWS |
|---|---|---|
| Wartość energetyczna | 16 kcal | — |
| Białko | 0,68 g | — |
| Tłuszcz | 0,1 g | — |
| w tym kwasy nasycone | 0,03 g | — |
| Węglowodany przyswajalne | 1,8 g | — |
| w tym cukry | 1,9 g | — |
| Błonnik | 1,6 g | — |
| Woda | 95,3 g | — |
| Wapń | 25 mg | 3% |
| Żelazo | 0,34 mg | 2% |
| Magnez | 10 mg | 3% |
| Fosfor | 20 mg | 3% |
| Potas | 233 mg | 12% |
| Sód | 39 mg | — |
| Cynk | 0,28 mg | 3% |
| Miedź | 0,05 mg | 5% |
| Mangan | 0,07 mg | 3% |
| Selen | 0,6 µg | 1% |
| Witamina C | 14,8 mg | 18% |
| Tiamina (B1) | 0,01 mg | 1% |
| Ryboflawina (B2) | 0,04 mg | 3% |
| Niacyna (B3) | 0,25 mg | 2% |
| Witamina B6 | 0,07 mg | 5% |
| Kwas foliowy | 25 µg | 12% |
| Witamina B12 | 0 µg | 0% |
| Witamina A | 0 µg | 0% |
| Witamina E | 0 mg | 0% |
| Witamina D | 0 µg | 0% |
| Witamina K | 1,3 µg | 2% |
Wyróżnienie oznacza co najmniej 15% RWS w 100 g — „znaczącą ilość” wg załącznika XIII rozporządzenia (UE) nr 1169/2011 (od tej zawartości wolno mówić o „źródle” składnika; „wysoka zawartość” to co najmniej 30%). RWS dla osoby dorosłej wg tego załącznika. Węglowodany podajemy jako przyswajalne (ogółem minus błonnik). Dane o składzie: USDA FoodData Central, SR Legacy, NDB 11429, domena publiczna.
Na co pomaga rzodkiew? Działanie i badania
Rzodkiew zawiera glukozynolany, które po rozdrobnieniu zamieniają się w izotiocyjaniany, m.in. sulforafen, odpowiedzialne za ostry smak i badane pod kątem działania przeciwnowotworowego [1]. Przegląd z 2019 roku nie opisuje żadnych badań na ludziach: działanie przeciwutleniające, ochronne dla wątroby i obniżające cukier wykazano w badaniach in vitro i na zwierzętach [1]. To znaczy, że rzodkiew jest zdrowym warzywem, ale nie ma dowodów, że leczy. Liście zawierały w badaniach więcej fenoli, flawonoidów i witaminy C niż korzenie [1].
| Efekt | Siła dowodów | Źródła |
|---|---|---|
| Działanie przeciwutleniające (badania laboratoryjne) | Ograniczone | [1] |
| Ochrona wątroby (badania na szczurach i komórkach) | Ograniczone | [1] |
| Obniżanie glikemii (badania na szczurach) | Ograniczone | [1] |
| Działanie przeciwnowotworowe (badania na komórkach i myszach) | Ograniczone | [1] |
Ograniczone — Badania wstępne, na zwierzętach lub w probówce.
Jak stosować: formy i ilość
| Forma | Jak stosować |
|---|---|
| Rzodkiewka | mała, czerwona; jedzona na surowo w sałatkach i na kanapkach |
| Rzodkiew biała | łagodniejsza; surówki, kiszenie, marynaty |
| Rzodkiew czarna | czarna skórka i ostre, białe wnętrze; surówki, soki i przetwory [2] |
| Daikon | długa biała rzodkiew azjatycka; potrawy kuchni japońskiej, w tym marynaty oshinko [2] |
| Rzodkiew oleista | roślina na poplon i przyoranie, nie warzywo [2] |
Rzodkiew w kuchni
Rzodkiewkę i białą rzodkiew je się na surowo: w sałatkach, surówkach, z twarogiem i na kanapkach. Rzodkiew czarną ściera się na surówki, a daikon dusi, gotuje w zupach, kisi lub marynuje (oshinko to japońskie marynaty). Rzodkiew marynowana w occie, soli i cukrze zachowuje chrupkość kilka tygodni w lodówce. Liście młodych rzodkiewek są jadalne, np. w zupie lub pesto.
Rzodkiew w ciąży, dla dzieci i seniorów
| Grupa | Ocena | Co warto wiedzieć |
|---|---|---|
| Ciąża | Bezpieczne | Jako warzywo w ilościach kulinarnych jest uznawana za bezpieczną; domowych syropów z czarnej rzodkwi używaj ostrożnie i omów z lekarzem. |
| Karmienie piersią | Brak danych | Brak badań; w ilościach kulinarnych uznaje się ją za bezpieczną. |
| Dzieci | W umiarkowanych ilościach | Ostry smak może nie odpowiadać; kawałki surowe tnij drobno, by dziecko się nie zadławiło. |
| Seniorzy | Bezpieczne | Łatwo dostępne warzywo; przy wrażliwym żołądku wybieraj łagodniejszą białą rzodkiew. |
Rzodkiew a choroby i diety
| Stan lub dieta | Ocena | Co warto wiedzieć |
|---|---|---|
| Refluks i zgaga | Ostrożnie | Ostre izotiocyjaniany mogą podrażniać żołądek u wrażliwych osób. |
| Cukrzyca | Bezpieczne | Niskokaloryczne warzywo; efekty obniżające cukier opisano tylko u zwierząt [1], więc nie zastępuje leczenia. |
| Hashimoto | W umiarkowanych ilościach | Kapustowate zawierają związki wolotwórcze, ale zwykłe ilości w diecie przy prawidłowo leczonej chorobie nie są problemem; surowe w dużych ilościach ogranicz po konsultacji z lekarzem. |
| Odchudzanie | Bezpieczne | Mało kaloryczne, sycące warzywo; brak badań, że „odchudza” samo z siebie. |
Przeciwwskazania i skutki uboczne
Rzodkiew w zwykłych ilościach jest bezpieczna dla większości osób. Ostre odmiany, zwłaszcza czarna, mogą podrażniać żołądek i jelita, powodować zgagę i gazy. Osoby z kamicą żółciową i chorobami wątroby lub trzustki powinny skonsultować większe ilości czarnej rzodkwi, bo pobudza ona wydzielanie żółci. Przegląd badań nie opisuje klinicznych skutków ubocznych, bo brakuje badań na ludziach [1].
Rzodkiew dla psa, kota i innych zwierząt
| Zwierzę | Ocena | Co warto wiedzieć |
|---|---|---|
| Pies | W umiarkowanych ilościach | W niewielkiej ilości nie jest uważana za trujące warzywo, ale może powodować gazy; nie podawaj ostrych odmian. |
| Kot | Brak danych | Brak pewnych danych. |
| Królik | W umiarkowanych ilościach | Młode liście rzodkiewek bywają podawane w małych ilościach jako warzywo świeże; wprowadzaj stopniowo. |
W razie objawów po zjedzeniu skontaktuj się z lekarzem weterynarii.
Uprawa, pochodzenie i odmiany
Rzodkiewka to szybko rosnąca roślina jednoroczna: nasiona kiełkują w 3–4 dni, a plon dojrzewa w ok. 3–4 tygodnie, w chłodniejszej pogodzie w 6–7 tygodni [2]. Rzodkiew oleista (odmiana oleiformis) uprawiana jest jako roślina okrywowa: poprawia strukturę gleby, wychwytuje składniki pokarmowe, tłumi chwasty i ogranicza erozję [2]. Normę wysiewu na hektar i termin siewu na poplon lub przyoranie dobieraj według zaleceń producenta nasion, bo zależą od odmiany i celu. Rzodkiew melioracyjna to potoczna nazwa odmian oleistych, które głębokim korzeniem palowym spulchniają glebę.
| Odmiana | Czym się wyróżnia |
|---|---|
| Rzodkiewka | najmniejsza i najszybsza; czerwone lub biało-czerwone korzenie |
| Rzodkiew biała (daikon) | długi, biały korzeń; dojrzewa kilka tygodni [2] |
| Rzodkiew czarna (var. niger) | chropowata czarna skórka, ostre białe wnętrze, do 10 cm średnicy [2] |
| Rzodkiew oleista (var. oleiformis) | uprawiana głównie na nasiona i jako roślina okrywowa [2] |
Przechowywanie rzodkwi
Rzodkiewki przechowuj w lodówce z odciętą natką, w pojemniku lub woreczku, do tygodnia. Rzodkiew czarną i białą trzymaj w chłodnej piwnicy lub lodówce kilka tygodni. Natkę wykorzystaj od razu, bo szybko więdnie.
Jak wybierać
Wybieraj twarde, gładkie korzenie, bez pęknięć i miękkich plam, ze świeżą zieloną natką. Zbyt duże, gąbczaste lub puste w środku korzenie bywają zdrewniałe i mniej smaczne. Rzodkiew czarna powinna być ciężka i jędrna.
FAQ
Rzodkiew oleista — ile wysiewać na hektar?
Rzodkiew daikon — co to jest?
Czym różni się rzodkiew czarna od rzodkiewki?
Rzodkiew po angielsku?
Czy rzodkiew można jeść na surowo?
Źródła
- Manivannan A. i in. Deciphering the Nutraceutical Potential of Raphanus sativus — A Comprehensive Overview. Nutrients 2019 — przegląd
- Wikipedia — Radish (nazwy, odmiany, uprawa) — omówienie
