Właściwości żarnowca

Skład, działanie, bezpieczeństwo i zastosowanie

Autor: wlasciwosci.pl · Aktualizacja: 16.10.2026

W skrócie

Żarnowiec (Cytisus) to rodzaj krzewów bobowatych o zielonych, rózgowatych pędach i żółtych kwiatach; w Polsce rośnie dziko żarnowiec miotlasty. Wszystkie części rośliny, także kwiaty, zawierają alkaloidy chinolizydynowe (sparteinę, cytyzynę), które zaburzają przewodnictwo serca i działają na układ nerwowy [1][2][4]. Ludowe moczopędne użycie kwiatów nie ma dowodów klinicznych, a roślina jest szkodliwa po spożyciu [2][3].

Nazwa łacińska: Cytisus L.; żarnowiec miotlasty — Cytisus scoparius (L.) Link
Po angielsku: broom; common broom, Scotch broom (Cytisus scoparius)
Inne nazwy: żarnowiec zwyczajny, miotła, szczodrzeniec miotlasty (dawniej Sarothamnus scoparius), Scoparii flos (kwiat żarnowca)
Kategoria: Zioła i rośliny
Najlepiej zbadane działanie: Toksyczność po spożyciu: wymioty, pobudzenie, osłabienie mięśni, drgawki Umiarkowane
W ciąży: Unikać
Dla psa: Unikać

Na co pomaga żarnowiec? Działanie i badania

Żarnowiec nie ma potwierdzonego w badaniach klinicznych działania leczniczego; źródła instytucjonalne opisują go jako roślinę szkodliwą po spożyciu [2][3]. Za działanie farmakologiczne odpowiadają alkaloidy chinolizydynowe — sparteina, cytyzyna i izosparteina — obecne we wszystkich częściach rośliny [1]. EFSA uznaje za krytyczne skutki ostrego narażenia na sparteinę efekty antycholinergiczne i zmiany przewodnictwa elektrycznego serca, a dla narażenia przewlekłego nie udało się nawet wyznaczyć punktu odniesienia [4]. Kwiaty żarnowca (Scoparii flos) wchodziły dawniej do ludowych mieszanek moczopędnych, ale żadne z otwartych źródeł nie dokumentuje ich skuteczności u ludzi [2][3].

Efekt	Siła dowodów	Źródła
Działanie moczopędne kwiatów (zastosowanie ludowe)	Niepotwierdzone	[2][3]
Wpływ na rytm serca i ciśnienie (sparteina)	Ograniczone	[4]
Toksyczność po spożyciu: wymioty, pobudzenie, osłabienie mięśni, drgawki	Umiarkowane	[1][2]

Umiarkowane — Pojedyncze badania kliniczne lub spójne badania obserwacyjne. Ograniczone — Badania wstępne, na zwierzętach lub w probówce. Niepotwierdzone — Badania nie potwierdziły efektu albo go nie badano.

Jak stosować: formy i ilość

Forma	Jak stosować
Krzew ozdobny i dziko rosnący	bezpieczny, dopóki nie jest spożywany; RHS zaleca rękawice przy pracy z rośliną [3]
Kwiaty (Scoparii flos)	dawny surowiec ludowy; zawierają te same alkaloidy co ziele [1][2]
Ziele żarnowca (Scoparii herba)	opisane osobno w haśle „żarnowiec miotlasty”

Ile żarnowca dziennie i kiedy

Nie podajemy dawek: żarnowiec zawiera toksyczne alkaloidy (sparteinę, cytyzynę) i nie jest zarejestrowanym lekiem roślinnym — nie stosuj kwiatów ani ziela w domowych naparach [1][2]. Sparteina wpływa na przewodnictwo serca, dlatego każde użycie wymagałoby kontroli lekarskiej [4].

Żarnowiec w ciąży, dla dzieci i seniorów

Grupa	Ocena	Co warto wiedzieć
Ciąża	Unikać	Alkaloidy (sparteina) pobudzają mięśnie gładkie, w tym macicę; roślina trująca [1][4].
Karmienie piersią	Unikać	Brak danych o bezpieczeństwie; substancje toksyczne [4].
Dzieci	Unikać	Żółte kwiaty i strąki przyciągają dzieci; po spożyciu wymioty, pobudzenie, drgawki [2].
Seniorzy	Unikać	Sparteina zaburza przewodnictwo serca — szczególne ryzyko przy chorobach układu krążenia [4].

Przeciwwskazania i skutki uboczne

Po spożyciu żarnowca mogą wystąpić wymioty, pobudzenie, osłabienie mięśni i drgawki; NC State Extension klasyfikuje roślinę jako silnie toksyczną, choć nowozelandzka baza roślin trujących podaje, że objawy wymagają zjedzenia dużej ilości i rzadko kończą się śmiercią [1][2]. Sparteina w większych ilościach zaburza przewodnictwo elektryczne serca i wywołuje objawy antycholinergiczne (suchość w ustach, przyspieszone tętno, zaburzenia widzenia) [4]. Co robić: usuń resztki rośliny z ust, nie wywołuj wymiotów na własną rękę, zadzwoń pod 112 lub do ośrodka toksykologicznego, zwłaszcza gdy dotyczy to dziecka albo pojawiają się kołatanie serca lub zaburzenia świadomości — nie czekaj [2][4]. Jak rozpoznać: zielone, kanciaste, rózgowate pędy, drobne trójlistkowe liście, żółte motylkowe kwiaty w maju i czerwcu, potem czarne pękające strąki; rośnie na piaskach, wrzosowiskach, skrajach lasów i nasypach [2][3]. Można go pomylić ze złotokapem (Laburnum), który jest jeszcze bardziej trujący, oraz z janowcem (Genista) — żadnej z tych roślin nie należy jeść. Ryzyko dotyczy koni i innych zwierząt roślinożernych skubiących młode pędy [1].

Interakcje z lekami

Lek lub grupa leków	Możliwa interakcja
Leki przeciwarytmiczne i wpływające na przewodnictwo serca	sparteina zmienia przewodnictwo elektryczne serca; możliwe nasilenie działania — brak badań klinicznych [4]
Leki antycholinergiczne	sparteina wywołuje efekty antycholinergiczne, możliwe sumowanie działań [4]
Leki obniżające próg drgawkowy	drgawki należą do objawów zatrucia żarnowcem [2]

Żarnowiec dla psa, kota i innych zwierząt

Zwierzę	Ocena	Co warto wiedzieć
Pies	Unikać	RHS: roślina szkodliwa po zjedzeniu dla ludzi i psów [3].
Kot	Unikać	Te same alkaloidy; brak odrębnych danych, traktuj jak u psa [1][3].
Koń	Unikać	Konie są najczęściej zatruwanym gatunkiem: zaburzenia żołądkowo-jelitowe, rzadziej pobudzenie i niezborność [1].
Królik	Unikać	Młode pędy są najczęściej zjadaną częścią; nie podawaj [1].
Kury	Brak danych	Brak danych.

W razie objawów po zjedzeniu skontaktuj się z lekarzem weterynarii.

Uprawa, pochodzenie i odmiany

Żarnowiec to liściasty, krótko żyjący krzew do 1–1,5 m (w sprzyjających warunkach wyżej), kwitnący złocistożółto pod koniec wiosny; pochodzi z Europy i najlepiej rośnie na ubogich, kwaśnych, przepuszczalnych glebach w pełnym słońcu [2][3]. Źle znosi przesadzanie, więc sadzi się młode rośliny, a przycina po kwitnieniu, nie wcinając się w stare drewno [3]. Uwaga: poza Europą gatunek jest inwazyjny — jedna roślina wydaje tysiące nasion zdolnych przetrwać w glebie do 20 lat [2]. Kwiaty są cenione przez pszczoły, RHS umieszcza żarnowiec na liście roślin dla zapylaczy [2][3].

Odmiana	Czym się wyróżnia
Cytisus scoparius (żarnowiec miotlasty)	gatunek dziko rosnący w Polsce, kwiaty żółte
Cytisus scoparius 'Burkwoodii'	odmiana ogrodowa o czerwonych kwiatach [2]
Mieszańce ogrodowe (Cytisus × praecox i inne)	kwiaty kremowe, różowe lub dwubarwne; toksyczność jak u gatunku

Znaczenie i symbolika

Od gałązki żarnowca (łac. planta genista) wzięła nazwę angielska dynastia Plantagenetów — według tradycji Gotfryd V Andegaweński nosił ją w hełmie. Z rózgowatych pędów wyrabiano miotły, stąd polska nazwa „miotła” i angielskie „broom”. W Szkocji kwitnący żarnowiec był motywem pieśni i herbów klanowych.

Opisujemy tradycję i wierzenia — nie są to właściwości potwierdzone naukowo.

Charakter informacyjny Ta strona opisuje skład, zastosowanie i wyniki badań wraz z oceną siły dowodów. Nie zastępuje porady lekarza, farmaceuty, dietetyka ani lekarza weterynarii — zwłaszcza w ciąży, przy chorobach przewlekłych i przyjmowaniu leków.

FAQ

Jakie właściwości mają kwiaty żarnowca?

Kwiaty zawierają te same alkaloidy chinolizydynowe co ziele i były używane ludowo jako środek moczopędny; nie ma badań klinicznych potwierdzających to działanie, a źródła instytucjonalne traktują roślinę jako szkodliwą po spożyciu [1][2][3].

Czy żarnowiec jest trujący?

Tak. Liście, pędy, nasiona i kwiaty zawierają sparteinę i cytyzynę; po spożyciu mogą wystąpić wymioty, pobudzenie, osłabienie mięśni i drgawki [1][2].

Czy żarnowiec to to samo co janowiec?

Nie. Janowiec (Genista) to inny rodzaj z tej samej rodziny; oba kwitną na żółto, oba zawierają alkaloidy i żadnego nie należy jeść.

Żarnowiec po angielsku?

broom; żarnowiec miotlasty to common broom lub Scotch broom [3].

Czy żarnowiec jest dobry dla pszczół?

Tak, kwiaty są zapylane przez pszczoły i RHS wpisuje gatunek na listę roślin dla zapylaczy [2][3].