Właściwości żarnowca miotlastego

Skład, działanie, bezpieczeństwo i zastosowanie

Autor: wlasciwosci.pl · Aktualizacja: 16.10.2026

W skrócie

Żarnowiec miotlasty (Cytisus scoparius) to krzew bobowaty o zielonych, rózgowatych pędach i żółtych kwiatach, pospolity w Polsce na piaskach i skrajach lasów. Jego ziele zawiera alkaloidy chinolizydynowe — sparteinę i cytyzynę — wpływające na przewodnictwo serca i układ nerwowy [1][4]. Nie jest zarejestrowanym lekiem roślinnym, a roślina jest szkodliwa po spożyciu [2][3].

Nazwa łacińska: Cytisus scoparius (L.) Link
Po angielsku: common broom, Scotch broom
Inne nazwy: szczodrzeniec miotlasty, Sarothamnus scoparius (dawna nazwa), Scoparii herba (ziele żarnowca)
Kategoria: Zioła i rośliny
Najlepiej zbadane działanie: Toksyczność: zaburzenia przewodnictwa serca, objawy antycholinergiczne Umiarkowane
W ciąży: Unikać
Dla psa: Unikać

Na co pomaga żarnowiec miotlasty? Działanie i badania

Ziele żarnowca miotlastego nie ma potwierdzonego w badaniach klinicznych działania leczniczego, a źródła instytucjonalne opisują roślinę wyłącznie pod kątem toksyczności [2][3]. Główny alkaloid, sparteina, w ocenie EFSA wywołuje u ludzi efekty antycholinergiczne i zmiany przewodnictwa elektrycznego serca już po jednorazowym narażeniu; dla narażenia przewlekłego brakuje danych pozwalających wyznaczyć bezpieczny poziom [4]. Dawne zastosowania ziela (regulacja rytmu serca, działanie moczopędne) wynikały właśnie z działania sparteiny na serce, ale ryzyko zaburzeń rytmu przewyższa nieudowodnione korzyści [4]. Wszystkie części rośliny — liście, pędy, nasiona, kwiaty — zawierają alkaloidy [1][2].

Efekt	Siła dowodów	Źródła
Regulacja rytmu serca (dawne zastosowanie ziela)	Niepotwierdzone	[4]
Działanie moczopędne	Niepotwierdzone	[2][3]
Toksyczność: zaburzenia przewodnictwa serca, objawy antycholinergiczne	Umiarkowane	[4]
Toksyczność: wymioty, pobudzenie, osłabienie mięśni, drgawki	Umiarkowane	[1][2]

Umiarkowane — Pojedyncze badania kliniczne lub spójne badania obserwacyjne. Niepotwierdzone — Badania nie potwierdziły efektu albo go nie badano.

Jak stosować: formy i ilość

Forma	Jak stosować
Ziele żarnowca (Scoparii herba)	dawny surowiec zielarski; nie jest zarejestrowanym lekiem, zawiera sparteinę [4]
Kwiaty (Scoparii flos)	opisane w haśle „żarnowiec”
Krzew w ogrodzie	roślina ozdobna i miododajna; przy pracy używaj rękawic [3]

Ile żarnowca miotlastego dziennie i kiedy

Nie podajemy dawek: ziele żarnowca miotlastego zawiera toksyczną sparteinę i nie jest zarejestrowanym lekiem roślinnym — nie stosuj go w naparach ani nalewkach [2][4]. EFSA nie wyznaczyła żadnego bezpiecznego poziomu spożycia alkaloidów chinolizydynowych; dla narażenia przewlekłego nie udało się nawet ustalić punktu odniesienia [4].

Żarnowiec miotlasty w ciąży, dla dzieci i seniorów

Grupa	Ocena	Co warto wiedzieć
Ciąża	Unikać	Sparteina pobudza mięsień macicy; roślina trująca [4].
Karmienie piersią	Unikać	Brak danych o bezpieczeństwie [4].
Dzieci	Unikać	Po spożyciu wymioty, pobudzenie, drgawki; strąki i kwiaty przyciągają dzieci [2].
Seniorzy	Unikać	Zaburzenia przewodnictwa serca — szczególne ryzyko przy chorobach układu krążenia [4].

Przeciwwskazania i skutki uboczne

Objawy zatrucia żarnowcem miotlastym to wymioty, pobudzenie, osłabienie mięśni i drgawki, a przy większej ilości sparteiny zaburzenia przewodnictwa serca i objawy antycholinergiczne — suchość w ustach, przyspieszone tętno, rozszerzenie źrenic [2][4]. Ocena ciężkości jest w źródłach różna: NC State Extension uznaje roślinę za silnie toksyczną, baza Massey University podaje, że potrzeba dużej ilości i zgony są bardzo mało prawdopodobne [1][2]. Co robić: usuń resztki rośliny z ust, nie wywołuj wymiotów samodzielnie, zadzwoń pod 112 lub do ośrodka toksykologicznego, a przy kołataniu serca, omdleniu lub drgawkach wezwij pogotowie natychmiast — nie czekaj [2][4]. Rozpoznanie: zielone, kanciaste pędy bez cierni, drobne trójlistkowe liście, żółte motylkowe kwiaty w maju i czerwcu, czarne strąki pękające z trzaskiem latem [2][3]. Podobne rośliny: złotokap (Laburnum, kwiaty w zwisających gronach, bardzo trujący) i janowiec (Genista) — żadnej nie wolno jeść. Ryzyko dla zwierząt: najczęściej zatruwają się konie skubiące młode pędy [1].

Interakcje z lekami

Lek lub grupa leków	Możliwa interakcja
Leki przeciwarytmiczne, beta-blokery, glikozydy nasercowe	sparteina zmienia przewodnictwo elektryczne serca; możliwe sumowanie lub nieprzewidywalne działanie — brak badań klinicznych [4]
Leki antycholinergiczne (np. przeciw nietrzymaniu moczu, część leków przeciwalergicznych)	nasilenie efektów antycholinergicznych [4]
Leki obniżające próg drgawkowy	drgawki są objawem zatrucia [2]

Żarnowiec miotlasty dla psa, kota i innych zwierząt

Zwierzę	Ocena	Co warto wiedzieć
Pies	Unikać	RHS: roślina szkodliwa po zjedzeniu dla ludzi i psów [3].
Kot	Unikać	Te same alkaloidy; brak odrębnych danych — nie dopuszczaj do gryzienia [1][3].
Koń	Unikać	Najczęściej zatruwany gatunek: zaburzenia żołądkowo-jelitowe, rzadko pobudzenie i niezborność [1].
Królik	Unikać	Młode pędy są najczęściej zjadaną częścią rośliny [1].
Kury	Brak danych	Brak danych.

W razie objawów po zjedzeniu skontaktuj się z lekarzem weterynarii.

Uprawa, pochodzenie i odmiany

Żarnowiec miotlasty rośnie dziko w całej niżowej Polsce na ubogich, piaszczystych i kwaśnych glebach: na wrzosowiskach, nasypach kolejowych, zrębach i skrajach borów sosnowych [2][3]. W ogrodzie wymaga pełnego słońca i przepuszczalnej gleby, nie lubi przesadzania i wapiennych podłoży; przycina się go po kwitnieniu bez wcinania w stare drewno [3]. Krzew wiąże azot z powietrza i rozsiewa się bardzo obficie — poza Europą jest gatunkiem inwazyjnym, a nasiona zachowują żywotność w glebie do 20 lat [2]. Jest mrozoodporny i kwitnie w maju i czerwcu, przyciągając pszczoły [3].

Odmiana	Czym się wyróżnia
Forma typowa	kwiaty złocistożółte, pędy zielone, do ok. 1,5 m [3]
'Burkwoodii'	odmiana o czerwonych kwiatach [2]
Odmiany o kwiatach kremowych i różowych	mieszańce ogrodowe; zawartość alkaloidów nie jest niższa

Znaczenie i symbolika

Pędy żarnowca wiązano w miotły — stąd polska nazwa gatunkowa „miotlasty”, angielskie „broom” i łacińskie scoparius (od scopae, miotła). W średniowiecznej Anglii gałązka żarnowca (planta genista) stała się godłem Plantagenetów. W dawnym zielarstwie europejskim ziele żarnowca stosowano przy obrzękach i zaburzeniach rytmu serca, zanim rozpoznano ryzyko związane ze sparteiną.

Opisujemy tradycję i wierzenia — nie są to właściwości potwierdzone naukowo.

Charakter informacyjny Ta strona opisuje skład, zastosowanie i wyniki badań wraz z oceną siły dowodów. Nie zastępuje porady lekarza, farmaceuty, dietetyka ani lekarza weterynarii — zwłaszcza w ciąży, przy chorobach przewlekłych i przyjmowaniu leków.

FAQ

Jakie właściwości ma ziele żarnowca miotlastego?

Ziele zawiera sparteinę i cytyzynę — alkaloidy wpływające na serce i układ nerwowy; dawne zastosowania (rytm serca, moczopędne) nie są potwierdzone badaniami, a EFSA opisuje sparteinę pod kątem toksyczności [2][4].

Czy żarnowiec miotlasty jest trujący?

Tak, wszystkie części rośliny zawierają alkaloidy chinolizydynowe; po spożyciu możliwe są wymioty, pobudzenie, osłabienie mięśni i drgawki [1][2].

Czy żarnowiec miotlasty jest pod ochroną w Polsce?

Nie jest objęty ochroną gatunkową — to pospolity krzew piaszczystych siedlisk; w wielu krajach poza Europą jest zwalczanym gatunkiem inwazyjnym [2].

Żarnowiec miotlasty po angielsku?

common broom lub Scotch broom [3].

Czy żarnowiec miotlasty jest rośliną miododajną?

Tak, kwiaty są zapylane przez pszczoły i RHS zalicza gatunek do roślin dla zapylaczy [2][3].