W skrócie
Tykwa (tykwa pospolita, Lagenaria siceraria) to roślina dyniowata, której młode owoce jada się jako warzywo, a dojrzałe suszy na naczynia [3]. Gorzkie owoce i sok zawierają kukurbitacyny i mogą powodować ciężkie zatrucia [1][2]; badań klinicznych potwierdzających jej działanie lecznicze brak [1].
- Nazwa łacińska
- Lagenaria siceraria (Molina) Standl.
- Po angielsku
- bottle gourd, calabash, opo squash
- Inne nazwy
- tykwa pospolita, tykwa butelkowata, kalebasa, lauki (hindi)
- Kategoria
- Owoce i warzywa
- Kalorie
- 14 kcal w 100 g
- W ciąży
- Brak danych
- Dla psa
- Brak danych
Wartości odżywcze tykwy
| Składnik | Wartość w 100 g | % RWS |
|---|---|---|
| Wartość energetyczna | 14 kcal | — |
| Białko | 0,62 g | — |
| Tłuszcz | 0,02 g | — |
| w tym kwasy nasycone | 0 g | — |
| Węglowodany przyswajalne | 2,9 g | — |
| Błonnik | 0,5 g | — |
| Woda | 95,5 g | — |
| Wapń | 26 mg | 3% |
| Żelazo | 0,2 mg | 1% |
| Magnez | 11 mg | 3% |
| Fosfor | 13 mg | 2% |
| Potas | 150 mg | 8% |
| Sód | 2 mg | — |
| Cynk | 0,7 mg | 7% |
| Miedź | 0,03 mg | 3% |
| Mangan | 0,07 mg | 3% |
| Selen | 0,2 µg | 0% |
| Witamina C | 10,1 mg | 13% |
| Tiamina (B1) | 0,03 mg | 3% |
| Ryboflawina (B2) | 0,02 mg | 2% |
| Niacyna (B3) | 0,32 mg | 2% |
| Witamina B6 | 0,04 mg | 3% |
| Kwas foliowy | 6 µg | 3% |
| Witamina B12 | 0 µg | 0% |
| Witamina D | 0 µg | 0% |
Wyróżnienie oznacza co najmniej 15% RWS w 100 g — „znaczącą ilość” wg załącznika XIII rozporządzenia (UE) nr 1169/2011 (od tej zawartości wolno mówić o „źródle” składnika; „wysoka zawartość” to co najmniej 30%). RWS dla osoby dorosłej wg tego załącznika. Węglowodany podajemy jako przyswajalne (ogółem minus błonnik). Dane o składzie: USDA FoodData Central, SR Legacy, NDB 11218, domena publiczna.
Na co pomaga tykwa? Działanie i badania
W ajurwedzie i medycynie alternatywnej sok z tykwy poleca się m.in. przy cukrzycy, chorobach serca i wątroby, ale sposób jego przygotowania nie jest ustandaryzowany, a dane o ludziach ograniczają się do niewielu opisów przypadków i serii zatruć [1]. Gorzki smak pochodzi od kukurbitacyn, które są cytotoksyczne, a ich poziom rośnie w roślinie narażonej na stres, np. suszę lub skrajne temperatury [1][2].
| Efekt | Siła dowodów | Źródła |
|---|---|---|
| Tradycyjne zastosowania (cukrzyca, serce, wątroba, układ moczowy) | Niepotwierdzone | [1] |
| Bezpieczeństwo soku z gorzkich owoców | Sprzeczne | [1][2] |
Sprzeczne — Wyniki badań się wykluczają. Niepotwierdzone — Badania nie potwierdziły efektu albo go nie badano.
Jak stosować: formy i ilość
| Forma | Jak stosować |
|---|---|
| Młode owoce gotowane | jako warzywo w zupach, gulaszach i curry [3] |
| Suszone paski (kanpyō) | stosowane w kuchni japońskiej, m.in. do sushi zwijanego [3] |
| Dojrzała, wysuszona tykwa | naczynie, czerpak, instrument; niejadalna [3] |
| Sok z tykwy | nie pij gorzkiego; opisane zatrucia dotyczą głównie soku [1][2] |
Tykwa w kuchni
Młode, niegorzkie owoce gotuje się jak cukinię, w zupach, curry i potrawach smażonych [3]. Jadalne są także pędy, wąsy i liście [3]. Jeżeli owoc lub sok są wyraźnie gorzkie, nie jedz ich ani nie pij; autorzy przeglądów zalecają unikanie gorzkiego soku z tykwy [2].
Tykwa w ciąży, dla dzieci i seniorów
| Grupa | Ocena | Co warto wiedzieć |
|---|---|---|
| Ciąża | Brak danych | Brak danych; unikaj soku z tykwy i gorzkich owoców [1][2]. |
| Karmienie piersią | Brak danych | Brak danych. |
| Dzieci | Brak danych | Brak danych; gorzkich owoców i soku nie podawaj [2]. |
| Seniorzy | Ostrożnie | Opisane zatrucia soku dotyczyły osób w wieku 55 i 78 lat, w jednym przypadku z cukrzycą i chorobą serca [1][2]. |
Tykwa a choroby i diety
| Stan lub dieta | Ocena | Co warto wiedzieć |
|---|---|---|
| Cukrzyca | Brak danych | Tradycyjnie polecana, ale brak badań klinicznych [1]; sok z gorzkiej tykwy jest niebezpieczny [1]. |
| Odchudzanie | Brak danych | Brak badań w użytych źródłach. |
Przeciwwskazania i skutki uboczne
Nie jedz i nie pij soku z gorzkich tykw: kukurbitacyny wywołują silny ból brzucha, wymioty i biegunkę, a u części chorych krwawienia z przewodu pokarmowego, spadek ciśnienia i uszkodzenie wątroby lub nerek [1][2]. Objawy zwykle pojawiają się po ok. 30 minutach i mogą trwać 2–7 dni; zatrucie bywa rzadko śmiertelne, zwłaszcza u osób z chorobami współistniejącymi [1][2]. Nie ma antidotum, leczenie jest objawowe [2]. Przy podejrzeniu zatrucia zgłoś się niezwłocznie do lekarza.
Tykwa dla psa, kota i innych zwierząt
| Zwierzę | Ocena | Co warto wiedzieć |
|---|---|---|
| Pies | Brak danych | Brak danych w użytych źródłach. |
| Kot | Brak danych | Brak danych w użytych źródłach. |
W razie objawów po zjedzeniu skontaktuj się z lekarzem weterynarii.
Uprawa, pochodzenie i odmiany
Tykwa to szybko rosnąca pnąca roślina z rodziny dyniowatych, pochodząca z tropikalnej Afryki; potrzebuje ciepłego, osłoniętego od wiatru stanowiska, wilgotnej, żyznej gleby i mocnej podpory [3]. Dojrzałe owoce na naczynia zbiera się i suszy [3].
Przechowywanie tykwy
Młode owoce trzymaj w chłodzie i unikaj wahań temperatury oraz przegrzania, bo sprzyjają powstawaniu gorzkich, toksycznych owoców [3]. Dojrzałe tykwy na naczynia suszy się kilka miesięcy w przewiewnym miejscu.
Jak wybierać
Wybieraj młode, jędrne owoce o gładkiej skórce. Gorzkiego smaku nie wolno lekceważyć: toksyczne, gorzkie owoce powstają przy złym przechowywaniu (zmienna lub wysoka temperatura) i przy przejrzewaniu [3], a poziom kukurbitacyn rośnie też w roślinach narażonych na stres [1]. Owoc z toksyczną dawką może wyglądać i pachnieć normalnie [2].
FAQ
Tykwa po angielsku?
Czy tykwę można jeść?
Dlaczego tykwa jest gorzka?
Źródła
- Khatib K.I., Borawake K.S. Bottle Gourd (Lagenaria siceraria) Toxicity: A 'Bitter' Diagnostic Dilemma. Journal of Clinical and Diagnostic Research 2014 — opis przypadku i przegląd
- Vajifdar F., Pavrey R., Badki P. Bitter Bottle Gourd Toxicity. Open Journal of Emergency Medicine 2023 — opis przypadku i przegląd
- Wikipedia — Calabash (nazwy, użycie kulinarne, uprawa) — encyklopedia
