W skrócie
Aurypigment to żółty minerał, siarczek arsenu(III) As₂S₃, krystalizujący w układzie jednoskośnym i powstający w gorących źródłach, fumarolach i niskotemperaturowych żyłach hydrotermalnych [1][2]. Przez stulecia służył jako pigment malarski (tzw. żółcień królewska), ale został porzucony z powodu silnej toksyczności — arsen jest uznanym czynnikiem rakotwórczym dla człowieka [1][3].
- Po angielsku
- orpiment
- Inne nazwy
- auripigmentum, żółcień królewska, king's yellow, trisiarczek arsenu, arsenowy pigment żółty
- Kategoria
- Minerały i kamienie
- Najlepiej zbadane działanie
- Rakotwórczość arsenu nieorganicznego (skóra, płuco, pęcherz, wątroba) Silne
- W ciąży
- Unikać
Na co pomaga aurypigment? Działanie i badania
Aurypigment nie ma żadnego potwierdzonego działania leczniczego; jest związkiem arsenu, a arsen nieorganiczny to znany czynnik rakotwórczy dla ludzi według IARC, EPA i amerykańskiego Departamentu Zdrowia [3]. Przewlekłe narażenie na arsen wiąże się z rakiem skóry, płuca, pęcherza moczowego i wątroby, zmianami skórnymi (ciemnienie, rogowacenie dłoni i stóp), neuropatią obwodową i niedokrwistością [3][4]. Dawne zastosowania arsenu w medycynie i kosmetyce to wyłącznie historia.
| Efekt | Siła dowodów | Źródła |
|---|---|---|
| Działanie lecznicze aurypigmentu | Niepotwierdzone | [3][4] |
| Rakotwórczość arsenu nieorganicznego (skóra, płuco, pęcherz, wątroba) | Silne | [3] |
| Uszkodzenie skóry i nerwów przy przewlekłym narażeniu | Silne | [3][4] |
Silne — Spójne wyniki przeglądów systematycznych lub wielu badań klinicznych u ludzi. Niepotwierdzone — Badania nie potwierdziły efektu albo go nie badano.
Jak stosować: formy i ilość
| Forma | Jak stosować |
|---|---|
| Minerał kolekcjonerski | przezroczyste, cytrynowożółte do pomarańczowych kryształy i blaszki, często z czerwonym realgarem [1][2] |
| Pigment (żółcień królewska) | historyczny pigment naturalny i syntetyczny As₂S₃; obecnie praktycznie niestosowany z powodu toksyczności [2] |
Ile aurypigmentu dziennie i kiedy
Nie podajemy dawek: aurypigment to toksyczny związek arsenu, nieprzeznaczony do stosowania wewnętrznego ani zewnętrznego. Jedyne liczby, jakie warto znać, to normy bezpieczeństwa: limit arsenu w wodzie pitnej według EPA wynosi 0,01 mg/l [3].
Aurypigment w ciąży, dla dzieci i seniorów
| Grupa | Ocena | Co warto wiedzieć |
|---|---|---|
| Ciąża | Unikać | Arsen przenika przez łożysko; narażenie prenatalne wiąże się z gorszymi wynikami zdrowotnymi potomstwa [3]. |
| Karmienie piersią | Unikać | Arsen przechodzi do mleka w niewielkich ilościach [3]. |
| Dzieci | Unikać | Przewlekłe narażenie na arsen może obniżać IQ; okazy mineralne trzymaj poza zasięgiem dzieci [3]. |
| Seniorzy | Unikać | Toksyczny dla każdego; brak bezpiecznego zastosowania [3]. |
Przeciwwskazania i skutki uboczne
Zatrucie arsenem po połknięciu zaczyna się w ciągu 30 minut do kilku godzin: pieczenie warg i gardła, silny ból brzucha, nudności, wymioty, wodnista lub krwista biegunka („ryżowa”), potem odwodnienie, spadek ciśnienia, zaburzenia rytmu serca i wstrząs; część objawów może być opóźniona [4]. Wdychanie pyłu drażni gardło i płuca, kontakt ze skórą powoduje zaczerwienienie i obrzęk [3][4]. Przewlekłe narażenie daje po latach ciemnienie skóry, rogowacenie dłoni i stóp, mrowienie rąk i stóp, niedokrwistość i nowotwory [3][4]. Co robić: po połknięciu nie wywołuj wymiotów, natychmiast dzwoń pod 112 lub do ośrodka toksykologicznego — nie ma domowego odtrutki, leczenie (płukanie żołądka, chelatacja) prowadzi szpital [4]. Zanieczyszczoną odzież zdejmij, skórę umyj wodą z mydłem, oczy płucz co najmniej 15 minut [4]. Ryzyko dla zwierząt domowych i dzieci: żółte, kruche okazy wyglądają atrakcyjnie — przechowuj je zamknięte.
Uprawa, pochodzenie i odmiany
Aurypigment to siarczek arsenu As₂S₃ o układzie jednoskośnym, barwie od cytrynowożółtej po pomarańczową, twardości 1,5–2 w skali Mohsa i gęstości około 3,4 g/cm³; w temperaturze 170°C przechodzi w czerwoną odmianę krystaliczną [1][2]. Powstaje jako osad gorących źródeł, produkt przeobrażenia realgaru i niskotemperaturowy składnik żył hydrotermalnych; występuje też w fumarolach wulkanicznych [1][2]. Klasyczne stanowiska to Copalnic (Rumunia), Andreasberg (Niemcy), Valais (Szwajcaria) i Çölemerik (Turcja) [1]. Nazwa pochodzi od łacińskiego auripigmentum — „złota farba” [1]. Jest nierozpuszczalny w wodzie i kwasie solnym, rozpuszcza się w kwasie azotowym i roztworach alkalicznych; na świetle i w kontakcie z pigmentami miedziowymi lub ołowiowymi ciemnieje, a utleniając się tworzy białe tlenki arsenu [2].
Jak wybierać
Okazy kolekcjonerskie przechowuj w zamkniętych pojemnikach, z dala od światła, nie dotykaj ich gołymi rękami, nie szlifuj i nie krusz — pył jest toksyczny przy wdychaniu i połknięciu [2][4]. Po kontakcie umyj ręce; nie trzymaj okazów w zasięgu dzieci. Aurypigment ma lekki siarkowy zapach, perłowy połysk na płaszczyznach łupliwości i łatwo rozdziela się na giętkie blaszki — to cechy odróżniające go od żółtej siarki rodzimej (krucha, zapach przy pocieraniu) i od żółtych odmian kalcytu [2].
Znaczenie i symbolika
Aurypigment był pigmentem Egiptu, Persji, Indii i Chin, używano go w malarstwie rzymskim, w iluminacji rękopisów i polichromii rzeźb, a w XVI-wiecznej Wenecji stał się niemal standardowym kolorem palety; pojawia się też w holenderskich martwych naturach XVII w. [2]. W XVIII wieku zaczęto wytwarzać syntetyczny trisiarczek arsenu sprzedawany jako „żółcień królewska” (king's yellow), który wyparła dopiero żółcień kadmowa [1][2]. Alchemicy traktowali go jako jedną z substancji „złotonośnych” — nazwa dosłownie znaczy „złota farba” [1].
Opisujemy tradycję i wierzenia — nie są to właściwości potwierdzone naukowo.
FAQ
Aurypigment po angielsku?
Czym różni się aurypigment od realgaru?
Czy aurypigment jest trujący w dotyku?
Źródła
- Encyclopaedia Britannica — Orpiment — baza danych
- CAMEO (Museum of Fine Arts Boston) — Orpiment — baza danych
- ATSDR — ToxFAQs for Arsenic — omówienie
- ATSDR — Medical Management Guidelines for Arsenic Trioxide — monografia
