W skrócie
Aksamitka (Tagetes) to jednoroczny kwiat ogrodowy z rodziny astrowatych, o żółtych i pomarańczowych koszyczkach. Jej kwiaty są głównym przemysłowym źródłem luteiny — barwnika E161b, stosowanego też w suplementach na oczy [1][2].
- Nazwa łacińska
- Tagetes
- Po angielsku
- marigold
- Inne nazwy
- aksamitka rozpierzchła (Tagetes patula), aksamitka wzniesiona (Tagetes erecta), aksamitka wąskolistna (Tagetes tenuifolia), śmierdziuszka
- Kategoria
- Zioła i rośliny
- Najlepiej zbadane działanie
- Luteina (m.in. z aksamitki) spowalnia postęp zwyrodnienia plamki żółtej Umiarkowane
- W ciąży
- Brak danych
- Dla psa
- Brak danych
Na co pomaga aksamitka? Działanie i badania
Najlepiej poznanym składnikiem aksamitki jest luteina — z kwiatów aksamitki wzniesionej pozyskuje się barwnik spożywczy E161b [1]. Luteina z zeaksantyną w preparacie AREDS2 nieznacznie spowalniała postęp zaawansowanego zwyrodnienia plamki żółtej u osób z tą chorobą [2]. Nie oznacza to, że napar, nalewka czy ocet z aksamitki działają leczniczo — takich badań na ludziach brak. Popularne w Polsce stosowanie aksamitki na wątrobę, trzustkę czy oczy opiera się na tradycji ludowej.
| Efekt | Siła dowodów | Źródła |
|---|---|---|
| Luteina (m.in. z aksamitki) spowalnia postęp zwyrodnienia plamki żółtej | Umiarkowane | [2] |
| Napar z kwiatów aksamitki poprawia wzrok | Niepotwierdzone | [2] |
| Napar z aksamitki działa leczniczo na wątrobę i trzustkę | Niepotwierdzone | [1] |
Umiarkowane — Pojedyncze badania kliniczne lub spójne badania obserwacyjne. Niepotwierdzone — Badania nie potwierdziły efektu albo go nie badano.
Jak stosować: formy i ilość
| Forma | Jak stosować |
|---|---|
| Świeże i suszone płatki | jadalne; do herbat, sałatek i barwienia potraw [3] |
| Napar (herbata z aksamitki) | tradycja ludowa; brak badań klinicznych |
| Ocet i nalewka z aksamitki | domowe preparaty bez potwierdzonego działania |
| Luteina z aksamitki w suplementach | w badaniu AREDS2 stosowano 10 mg luteiny i 2 mg zeaksantyny dziennie [2] |
Ile aksamitki dziennie i kiedy
Dla naparów i nalewek z aksamitki nie ustalono dawek. W badaniu AREDS2 stosowano 10 mg luteiny i 2 mg zeaksantyny dziennie, w preparacie dla osób ze zwyrodnieniem plamki [2]. EFSA wyznaczyła dopuszczalne dzienne spożycie luteiny z aksamitki wzniesionej jako dodatku do żywności na 1 mg na kilogram masy ciała [1].
Aksamitka w kuchni
Płatki aksamitki są jadalne — mają gorzkawy, lekko korzenny smak; przed użyciem warto oderwać gorzką białą nasadę płatka [3]. Dodaje się je do sałatek, herbat i do barwienia potraw na żółto; najlepszy smak mają odmiany aksamitki wąskolistnej, np. 'Lemon Gem' i 'Tangerine Gem' [3]. Liści nie używa się w kuchni.
Aksamitka na skórę i włosy
Sok i olejki z aksamitki zawierają fototoksyczne pochodne tiofenu — po kontakcie skóry z rośliną i wystawieniu na słońce może dojść do zaczerwienienia, pieczenia i pęcherzy [3]. Dlatego okładów z aksamitki nie należy stosować na skórę ani na oczy. Nie myl aksamitki z nagietkiem (Calendula), który w języku angielskim też bywa nazywany marigold.
Aksamitka w ciąży, dla dzieci i seniorów
| Grupa | Ocena | Co warto wiedzieć |
|---|---|---|
| Ciąża | Brak danych | Brak badań nad naparem i nalewką z aksamitki; nie stosuj leczniczo. |
| Karmienie piersią | Brak danych | Brak danych. |
| Dzieci | Ostrożnie | Spożycie większych ilości rośliny może szkodzić [3]. |
Przeciwwskazania i skutki uboczne
Osoby uczulone na rośliny astrowate (np. rumianek, arnikę, nagietek) mogą reagować także na aksamitkę. Kontakt soku z rośliny ze skórą i słońcem może wywołać fototoksyczne oparzenie [3]. Spożycie dużych ilości rośliny może być szkodliwe [3].
Aksamitka dla psa, kota i innych zwierząt
| Zwierzę | Ocena | Co warto wiedzieć |
|---|---|---|
| Pies | Brak danych | Brak pewnych danych. |
| Kot | Brak danych | Brak pewnych danych. |
W razie objawów po zjedzeniu skontaktuj się z lekarzem weterynarii.
Uprawa, pochodzenie i odmiany
Aksamitka pochodzi z Ameryki Środkowej i Południowej; to roślina jednoroczna, wysiewana z nasion lub sadzona z rozsady po przymrozkach [3]. Potrzebuje pełnego słońca i przepuszczalnej gleby, a usuwanie przekwitłych kwiatów przedłuża kwitnienie [3]. W ogrodzie sadzi się ją jako roślinę towarzyszącą warzywom — jej korzenie wydzielają związki tiofenowe, które ograniczają niektóre nicienie glebowe, choć efekt zależy od gatunku i czasu uprawy.
| Odmiana | Czym się wyróżnia |
|---|---|
| Aksamitka rozpierzchła (Tagetes patula) | niska, 20–30 cm; najczęściej sadzona na rabatach |
| Aksamitka wzniesiona (Tagetes erecta) | wysoka, z dużymi pełnymi kwiatami; źródło luteiny [1] |
| Aksamitka wąskolistna (Tagetes tenuifolia) | drobne kwiaty o cytrusowym zapachu; najlepsza do jedzenia [3] |
Przechowywanie aksamitki
Kwiaty do suszenia zbiera się w suchy dzień, w pełni rozkwitu, i suszy w cieniu w przewiewnym miejscu. Susz przechowuj w szczelnym, ciemnym słoiku do roku. Nasiona zbierane z przekwitłych koszyczków zachowują zdolność kiełkowania przez 2–3 lata.
FAQ
Czy płatki aksamitki są jadalne?
Czy aksamitka odstrasza szkodniki w ogrodzie?
Czym różni się aksamitka od nagietka?
Aksamitka po angielsku?
Źródła
- EFSA ANS Panel — Scientific Opinion on the re-evaluation of lutein (E 161b) as a food additive. EFSA Journal 2010 — monografia
- National Eye Institute — About AREDS and AREDS2 — omówienie
- NC State Extension Gardener Plant Toolbox — Tagetes — baza danych
