W skrócie
Szałwia lekarska (Salvia officinalis) to aromatyczny półkrzew z rodziny jasnotowatych, którego liście służą jako przyprawa i surowiec zielarski. Europejska Agencja Leków uznaje liść szałwii za tradycyjny lek na łagodną niestrawność, nadmierne pocenie się oraz stany zapalne jamy ustnej, gardła i skóry [1].
- Nazwa łacińska
- Salvia officinalis L.
- Po angielsku
- sage, common sage
- Inne nazwy
- szałwia lekarska, szałwia ogrodowa
- Kategoria
- Zioła i rośliny
- Kalorie
- 315 kcal w 100 g
- W ciąży
- Unikać
- Dla psa
- W umiarkowanych ilościach
Wartości odżywcze szałwii
| Składnik | Wartość w 100 g | % RWS |
|---|---|---|
| Wartość energetyczna | 315 kcal | — |
| Białko | 10,6 g | — |
| Tłuszcz | 12,8 g | — |
| w tym kwasy nasycone | 7 g | — |
| Węglowodany przyswajalne | 20,4 g | — |
| w tym cukry | 1,7 g | — |
| Błonnik | 40,3 g | — |
| Woda | 8 g | — |
| Wapń | 1652 mg | 206% |
| Żelazo | 28,1 mg | 201% |
| Magnez | 428 mg | 114% |
| Fosfor | 91 mg | 13% |
| Potas | 1070 mg | 54% |
| Sód | 11 mg | — |
| Cynk | 4,7 mg | 47% |
| Miedź | 0,76 mg | 76% |
| Mangan | 3,1 mg | 157% |
| Selen | 3,7 µg | 7% |
| Witamina C | 32,4 mg | 40% |
| Tiamina (B1) | 0,75 mg | 69% |
| Ryboflawina (B2) | 0,34 mg | 24% |
| Niacyna (B3) | 5,7 mg | 36% |
| Witamina B6 | 2,7 mg | 192% |
| Kwas foliowy | 274 µg | 137% |
| Witamina B12 | 0 µg | 0% |
| Witamina A | 295 µg | 37% |
| Witamina E | 7,5 mg | 62% |
| Witamina D | 0 µg | 0% |
| Witamina K | 1715 µg | 2286% |
Wyróżnienie oznacza co najmniej 15% RWS w 100 g — „znaczącą ilość” wg załącznika XIII rozporządzenia (UE) nr 1169/2011 (od tej zawartości wolno mówić o „źródle” składnika; „wysoka zawartość” to co najmniej 30%). RWS dla osoby dorosłej wg tego załącznika. Węglowodany podajemy jako przyswajalne (ogółem minus błonnik). Dane o składzie: USDA FoodData Central, SR Legacy, NDB 02038, domena publiczna.
Na co pomaga szałwia? Działanie i badania
Szałwia działa ściągająco i przeciwzapalnie na błony śluzowe, dlatego EMA uznaje płukanki z niej za tradycyjny środek na stany zapalne jamy ustnej i gardła [1]. Napar lub wyciąg tradycyjnie stosuje się także przy nadmiernym poceniu się, łagodnych dolegliwościach trawiennych (zgaga, wzdęcia) i drobnych stanach zapalnych skóry [1]. Wszystkie te wskazania opierają się na tradycji stosowania, a nie na rozstrzygających badaniach klinicznych. Liście zawierają tujon, który w dużych ilościach jest neurotoksyczny, dlatego szałwii nie pije się długo w dużych ilościach [1].
| Efekt | Siła dowodów | Źródła |
|---|---|---|
| Łagodzi stany zapalne jamy ustnej i gardła (zastosowanie tradycyjne) | Ograniczone | [1] |
| Zmniejsza nadmierne pocenie się (zastosowanie tradycyjne) | Ograniczone | [1] |
| Łagodzi niestrawność, zgagę i wzdęcia (zastosowanie tradycyjne) | Ograniczone | [1] |
| Łagodzi drobne stany zapalne skóry (zastosowanie tradycyjne) | Ograniczone | [1] |
Ograniczone — Badania wstępne, na zwierzętach lub w probówce.
Jak stosować: formy i ilość
| Forma | Jak stosować |
|---|---|
| Napar z liści | do picia przy niestrawności i poceniu się |
| Płukanka | do płukania jamy ustnej i gardła, kilka razy dziennie [1] |
| Świeże i suszone liście | przyprawa kuchenna |
| Tabletki i wyciągi | stosowane przy nadmiernej potliwości [1] |
| Olejek szałwiowy | zawiera dużo tujonu, nie do picia |
Ile szałwii dziennie i kiedy
Wg monografii EMA napar przy niestrawności przygotowuje się z 1–2 g suszonych liści (ok. łyżeczki) na 150 ml wrzątku i pije 3 razy dziennie, a przy nadmiernej potliwości stosuje się około 2 g na filiżankę [1]. Do płukania gardła używa się naparu kilka razy dziennie [1]. Dzienne narażenie na tujon nie powinno przekraczać 6 mg, dlatego preferuje się surowiec o niskiej zawartości tujonu [1]. Jeśli objawy trwają dłużej niż tydzień (gardło), 2 tygodnie (niestrawność) lub 6 tygodni (pocenie się), skonsultuj się z lekarzem [1].
Szałwia w kuchni
Szałwia ma intensywny, lekko gorzki, żywiczny smak i pasuje do tłustych mięs (wieprzowina, kaczka, gęś), wątróbki, dziczyzny i farszów. Klasycznym połączeniem są gnocchi lub ravioli z masłem szałwiowym oraz włoskie saltimbocca. Świeże liście można krótko obsmażyć na chrupko. Używaj jej oszczędnie, bo łatwo dominuje w potrawie.
Szałwia na skórę i włosy
Napar z szałwii stosuje się tradycyjnie do przemywania skóry przy drobnych stanach zapalnych, 2–4 razy dziennie [1]. Płukanki z szałwii bywają polecane na przetłuszczające się włosy i do przyciemniania siwych włosów, ale brak badań klinicznych potwierdzających te efekty. U dzieci i młodzieży nie zaleca się stosowania szałwii na skórę [1].
Szałwia w ciąży, dla dzieci i seniorów
| Grupa | Ocena | Co warto wiedzieć |
|---|---|---|
| Ciąża | Unikać | EMA nie zaleca stosowania, bo nie ustalono bezpieczeństwa [1]. |
| Karmienie piersią | Unikać | EMA nie zaleca stosowania, bo nie ustalono bezpieczeństwa [1]; ludowo szałwię stosowano do zmniejszania laktacji. |
| Dzieci | Unikać | Bezpieczeństwa u osób poniżej 18 lat nie ustalono [1]; ilości przyprawowe w potrawach nie budzą zastrzeżeń. |
| Seniorzy | W umiarkowanych ilościach | Napar w zalecanych ilościach i przez ograniczony czas [1]. |
Szałwia a choroby i diety
| Stan lub dieta | Ocena | Co warto wiedzieć |
|---|---|---|
| Refluks i zgaga | W umiarkowanych ilościach | EMA uznaje szałwię za tradycyjny środek na łagodną zgagę i niestrawność [1]; przy nasilonym refluksie skonsultuj się z lekarzem. |
| Padaczka | Po konsultacji z lekarzem | Bardzo duże ilości olejku szałwiowego wiązały się z drgawkami [1]. |
Przeciwwskazania i skutki uboczne
Szałwii w formie leczniczej nie stosuje się w ciąży, podczas karmienia piersią ani u dzieci i młodzieży, bo nie ustalono jej bezpieczeństwa [1]. Liście zawierają neurotoksyczny tujon — przyjęcie olejku w ilości odpowiadającej ponad 15 g liści wiązało się z uczuciem gorąca, kołataniem serca, zawrotami głowy i drgawkami [1]. Dlatego szałwii nie pije się długotrwale w dużych ilościach, a olejku nie przyjmuje doustnie. Przeciwwskazaniem jest też uczulenie na szałwię [1].
Interakcje z lekami
| Lek lub grupa leków | Możliwa interakcja |
|---|---|
| Leki przeciwpadaczkowe | tujon w dużych dawkach może wywoływać drgawki [1] — przed stosowaniem zapytaj lekarza |
| Leki przeciwzakrzepowe i inne leki przyjmowane na stałe | brak udokumentowanych interakcji; przy dłuższym piciu naparu zapytaj farmaceutę |
Szałwia dla psa, kota i innych zwierząt
| Zwierzę | Ocena | Co warto wiedzieć |
|---|---|---|
| Pies | W umiarkowanych ilościach | ASPCA uznaje szałwię lekarską za nietoksyczną dla psów [2]. |
| Kot | W umiarkowanych ilościach | Nietoksyczna dla kotów [2]; olejków eterycznych kotom nie podawaj. |
| Koń | W umiarkowanych ilościach | Nietoksyczna dla koni [2]. |
W razie objawów po zjedzeniu skontaktuj się z lekarzem weterynarii.
Uprawa, pochodzenie i odmiany
Szałwia lekarska to wieloletni, zimozielony półkrzew z basenu Morza Śródziemnego, o szarozielonych, omszonych liściach i fioletowoniebieskich kwiatach. Lubi słońce, przepuszczalną, wapienną glebę i nie znosi zastoju wody. Kwitnie zwykle raz w roku, na przełomie wiosny i lata; po przycięciu przekwitłych pędów ozdobne gatunki szałwii, jak szałwia omszona, mogą zakwitnąć ponownie. W Polsce zimuje w ogrodzie, w ostre zimy warto ją okryć.
| Odmiana | Czym się wyróżnia |
|---|---|
| Szałwia lekarska (Salvia officinalis) | gatunek zielarski i przyprawowy |
| Szałwia omszona (Salvia nemorosa), np. April Night | bylina ozdobna o fioletowych kłosach kwiatów, nie jest surowcem zielarskim |
| Szałwia hiszpańska (Salvia hispanica) | to chia — źródło nasion chia, nie liści przyprawowych |
| Szałwia muszkatołowa (Salvia sclarea) | źródło olejku stosowanego w perfumerii |
Przechowywanie szałwii
Suszone liście szałwii przechowuj w szczelnym, ciemnym pojemniku, z dala od wilgoci — zachowują aromat około roku. Świeże gałązki wytrzymają kilka dni w lodówce owinięte wilgotnym ręcznikiem papierowym. Liście można też zamrozić lub zasuszyć, wieszając pęczki w przewiewnym, zacienionym miejscu.
Znaczenie i symbolika
Nazwa Salvia pochodzi od łacińskiego salvare, czyli ratować lub leczyć. W wielu tradycjach szałwia była ziołem oczyszczającym — palenie wiązek szałwii (zwykle białej, Salvia apiana) przypisuje się rytuałom rdzennych mieszkańców Ameryki Północnej. Wierzenia o jej magicznej ochronie i oczyszczaniu energii to tradycja, a nie właściwości potwierdzone badaniami.
Opisujemy tradycję i wierzenia — nie są to właściwości potwierdzone naukowo.
FAQ
Ile razy dziennie pić szałwię?
Czy szałwia wpływa na wchłanianie żelaza?
Co to jest szałwia hiszpańska?
Ile razy kwitnie szałwia?
Jak jest szałwia po łacinie?
Źródła
- European Medicines Agency — European Union herbal monograph on Salvia officinalis L., folium (Rev. 1) — monografia
- ASPCA — Sage (toxic and non-toxic plants) — baza danych
