W skrócie
Khat (czuwaliczka jadalna, Catha edulis) to wiecznie zielony krzew z Afryki Wschodniej i Półwyspu Arabskiego, którego świeże liście zawierają pobudzające alkaloidy: katynon i katynę, zbliżone do amfetaminy [1]. Żucie khatu podnosi ciśnienie, wywołuje euforię, a przy częstym używaniu psychozy, zaparcia, zatrzymanie moczu i uzależnienie psychiczne [1][2]. W Polsce khat jest substancją kontrolowaną [1].
- Nazwa łacińska
- Catha edulis (Vahl) Forssk. ex Endl.
- Po angielsku
- khat
- Inne nazwy
- czuwaliczka jadalna, kat, qat, chat, miraa, ciat
- Kategoria
- Zioła i rośliny
- Najlepiej zbadane działanie
- Działa pobudzająco (katynon, katyna) Silne
- W ciąży
- Unikać
- Dla psa
- Brak danych
Na co pomaga khat? Działanie i badania
Khat działa pobudzająco na ośrodkowy układ nerwowy: katynon i katyna są słabszymi analogami amfetaminy, podnoszą ciśnienie krwi, wywołują euforię, pobudzenie i czujność, po których przychodzi przygnębienie, drażliwość, brak apetytu i bezsenność [1]. Katynon szybko rozkłada się po zerwaniu liści, dlatego khat jest przewożony i używany świeży [1]. Nie ma udokumentowanych zastosowań leczniczych; przegląd toksykologiczny z 2022 r. wiąże przewlekłe żucie z poważnymi powikłaniami sercowymi, neurologicznymi, psychicznymi i żołądkowo-jelitowymi oraz z uzależnieniem psychicznym i objawami odstawienia [2]. Doniesienia o związku z zawałem serca, niewydolnością wątroby i rakiem jamy ustnej istnieją, ale często nie udało się w nich wykluczyć innych czynników (np. tytoniu) [1].
| Efekt | Siła dowodów | Źródła |
|---|---|---|
| Działa pobudzająco (katynon, katyna) | Silne | [1][2] |
| Uzależnia psychicznie i daje objawy odstawienia | Umiarkowane | [2] |
| Wywołuje reakcje psychotyczne przy częstym używaniu | Umiarkowane | [1] |
| Powoduje zawał serca, uszkodzenie wątroby lub raka jamy ustnej | Ograniczone | [1][2] |
| Ma korzyści zdrowotne lub lecznicze | Niepotwierdzone | [1][2] |
Silne — Spójne wyniki przeglądów systematycznych lub wielu badań klinicznych u ludzi. Umiarkowane — Pojedyncze badania kliniczne lub spójne badania obserwacyjne. Ograniczone — Badania wstępne, na zwierzętach lub w probówce. Niepotwierdzone — Badania nie potwierdziły efektu albo go nie badano.
Jak stosować: formy i ilość
| Forma | Jak stosować |
|---|---|
| Świeże liście i pędy (pęczki w liściach bananowca) | najczęstsza postać; katynon rozkłada się w ciągu dni od zbioru [1] |
| Suszone liście (napary) | słabsze, zawierają głównie katynę [1] |
| Produkty z katynonem w sklepach z „dopalaczami” | katynon i jego syntetyczne pochodne są kontrolowane [1] |
Ile khatu dziennie i kiedy
Nie podajemy dawek: khat zawiera katynon (konwencja ONZ z 1971 r., wykaz I) i katynę (wykaz III), a w Polsce roślina podlega kontroli jako środek odurzający [1]. Nie ma zastosowań leczniczych.
Khat w ciąży, dla dzieci i seniorów
| Grupa | Ocena | Co warto wiedzieć |
|---|---|---|
| Ciąża | Unikać | Substancja kontrolowana o działaniu amfetaminopodobnym; brak bezpiecznych danych [1][2]. |
| Karmienie piersią | Unikać | Jak wyżej [1][2]. |
| Dzieci | Unikać | Substancja kontrolowana, pobudzająca [1]. |
| Seniorzy | Unikać | Podnosi ciśnienie i obciąża serce [1][2]. |
Przeciwwskazania i skutki uboczne
Objawy przedawkowania khatu przypominają zatrucie amfetaminą: wzrost ciśnienia i tętna, pobudzenie, bezsenność, niepokój, a przy dużych ilościach reakcje psychotyczne (urojenia, omamy) [1]. Częste są zaparcia i zatrzymanie moczu [1]. Po ustąpieniu pobudzenia przychodzi przygnębienie, drażliwość i brak apetytu [1]. Przy bólu w klatce piersiowej, bardzo wysokim ciśnieniu, drgawkach lub ostrej psychozie wezwij pomoc (112) i powiedz ratownikom, co zostało zażyte. Przewlekłe żucie wiąże się z powikłaniami sercowymi, neurologicznymi, psychicznymi i żołądkowo-jelitowymi oraz uzależnieniem psychicznym [2]. Roślina nie rośnie dziko w Polsce i nie ma jadalnych sobowtórów w naszej florze; ryzyko dotyczy importowanych pęczków liści.
Khat dla psa, kota i innych zwierząt
| Zwierzę | Ocena | Co warto wiedzieć |
|---|---|---|
| Pies | Brak danych | Brak danych weterynaryjnych; nie podawaj roślin o działaniu psychoaktywnym. |
| Kot | Brak danych | Brak danych; jak wyżej. |
W razie objawów po zjedzeniu skontaktuj się z lekarzem weterynarii.
Uprawa, pochodzenie i odmiany
Catha edulis to wiecznie zielony krzew lub drzewo z rodziny dławiszowatych (Celastraceae), uprawiany w Etiopii, Kenii, Somalii i Jemenie na wysokościach górskich [1]. Do Europy trafia drogą lotniczą jako świeże pęczki, bo po kilku dniach traci katynon [1]. W Polsce roślina podlega kontroli jak środek odurzający [1].
Znaczenie i symbolika
Żucie khatu jest wielowiekowym zwyczajem towarzyskim w Jemenie, Etiopii, Somalii i Kenii, gdzie popołudniowe sesje żucia towarzyszą rozmowom i negocjacjom. Wraz z migracją zwyczaj dotarł do Europy, co skłoniło większość państw, w tym Polskę, Niemcy, Francję, Szwecję i Finlandię, do objęcia rośliny kontrolą; sam khat nie jest objęty kontrolą międzynarodową, choć jego alkaloidy są [1]. Komitet Ekspertów WHO ds. Uzależnień Lekowych oceniał khat w swoim 34. raporcie [3].
Opisujemy tradycję i wierzenia — nie są to właściwości potwierdzone naukowo.
FAQ
Czy khat jest legalny w Polsce?
Czy khat uzależnia?
Czym są katynony w dopalaczach?
Khat po angielsku?
Źródła
- EUDA (EMCDDA) — Khat drug profile — monografia
- Silva B. i in. Khat, a Cultural Chewing Drug: A Toxicokinetic and Toxicodynamic Summary. Toxins 2022; 14(2):71 (DOAJ) — przegląd
- WHO Expert Committee on Drug Dependence — thirty-fourth report (WHO TRS 942) — raport
