W skrócie
Muchomor (Amanita) to rodzaj grzybów blaszkowych, do którego należą najgroźniejsze grzyby trujące Europy: muchomor sromotnikowy (zielonawy) i muchomor jadowity, a także psychoaktywny muchomor czerwony i plamisty. Amatoksyny muchomora sromotnikowego niszczą wątrobę, są odporne na gotowanie, a objawy pojawiają się dopiero po 6–24 godzinach, gdy toksyna jest już wchłonięta [1][2].
- Nazwa łacińska
- Amanita Pers.
- Po angielsku
- amanita, Amanita mushrooms
- Inne nazwy
- bedłka (dawniej), muchomory
- Kategoria
- Grzyby
- Najlepiej zbadane działanie
- Hepatotoksyczność amatoksyn (muchomor sromotnikowy i pokrewne) Silne
- W ciąży
- Unikać
- Dla psa
- Unikać
Na co pomaga muchomor? Działanie i badania
Muchomory nie mają żadnego potwierdzonego działania leczniczego, a rodzaj ten odpowiada za większość śmiertelnych zatruć grzybami u ludzi i zwierząt [1][5]. Toksyny dzielą się na dwie główne grupy: amatoksyny (muchomor sromotnikowy, jadowity, wiosenny), które hamują syntezę białek w komórkach wątroby i prowadzą do jej martwicy [1], oraz kwas ibotenowy i muscymol (muchomor czerwony, plamisty), które działają na receptory glutaminianowe i GABA w mózgu, wywołując splątanie, omamy, drgawki, a w ciężkich przypadkach śpiączkę [4][6]. Jedynym „zastosowaniem” muchomorów w medycynie jest wiedza toksykologiczna: muchomor sromotnikowy to najczęstsza przyczyna przeszczepów wątroby po zatruciu grzybami [1][3].
| Efekt | Siła dowodów | Źródła |
|---|---|---|
| Działanie lecznicze (jakiekolwiek) | Niepotwierdzone | [1][4] |
| Hepatotoksyczność amatoksyn (muchomor sromotnikowy i pokrewne) | Silne | [1][2] |
| Neurotoksyczność kwasu ibotenowego i muscymolu (muchomor czerwony, plamisty) | Silne | [4][6] |
| Toksyczność dla psów i kotów | Silne | [5] |
Silne — Spójne wyniki przeglądów systematycznych lub wielu badań klinicznych u ludzi. Niepotwierdzone — Badania nie potwierdziły efektu albo go nie badano.
Jak stosować: formy i ilość
Ile muchomora dziennie i kiedy
Nie podajemy dawek: muchomory to grzyby trujące, a dwie zawarte w nich substancje (muscymol i kwas ibotenowy) są w Polsce nowymi substancjami psychoaktywnymi. Nie istnieje bezpieczna ani lecznicza ilość żadnego gatunku muchomora; gatunki uznawane za jadalne (np. muchomor czerwieniejący) są tak łatwe do pomylenia z trującymi, że zbieranie ich odradza się początkującym.
Muchomor w ciąży, dla dzieci i seniorów
| Grupa | Ocena | Co warto wiedzieć |
|---|---|---|
| Ciąża | Unikać | Grzyby trujące; sanepid zaleca, by kobiety w ciąży unikały grzybów leśnych w ogóle [3]. |
| Karmienie piersią | Unikać | Jak wyżej [3]. |
| Dzieci | Unikać | Małe dzieci stanowią większość zgłoszeń do ośrodków toksykologicznych po zjedzeniu grzybów z trawnika; nawet mała ilość może być groźna [2][3]. |
| Seniorzy | Unikać | Grzyby trujące; osoby starsze są w grupie ryzyka cięższego przebiegu [3]. |
Przeciwwskazania i skutki uboczne
Zatrucie muchomorem to stan zagrożenia życia: po zjedzeniu lub podejrzeniu zjedzenia jakiegokolwiek muchomora dzwoń pod 112 albo do ośrodka toksykologicznego i nie czekaj na objawy [1][3]. Przy muchomorze sromotnikowym (i jadowitym, wiosennym) pierwsze objawy — silne wymioty, wodnista biegunka, bóle brzucha — pojawiają się dopiero po 6–24 godzinach, potem następuje pozorna poprawa, a po 3–6 dniach niewydolność wątroby i nerek, która bez przeszczepu może skończyć się śmiercią [1][2]. Przy muchomorze czerwonym i plamistym objawy przychodzą szybko (od kilkunastu minut do 1,5 godziny): splątanie, omamy, pobudzenie, drgawki, w ciężkich przypadkach śpiączka [4][6]. Zabezpiecz resztki potrawy lub grzyba do identyfikacji i zgłoś się do lekarza razem ze wszystkimi, którzy jedli ten sam posiłek, nawet jeśli nie mają objawów [2][3]. Jeśli masz małe dzieci lub zwierzęta, usuwaj owocniki z trawnika i sprawdzaj plac zabaw przed wyjściem [2].
Muchomor dla psa, kota i innych zwierząt
| Zwierzę | Ocena | Co warto wiedzieć |
|---|---|---|
| Pies | Unikać | Muchomory (Amanita) odpowiadają za większość śmiertelnych zatruć grzybami u zwierząt; każde zjedzenie grzyba przez psa traktuj jako zatrucie i dzwoń do weterynarza [5]. |
| Kot | Unikać | Jak wyżej; objawy: wymioty, biegunka, drżenia, drgawki, uszkodzenie wątroby i nerek [5]. |
W razie objawów po zjedzeniu skontaktuj się z lekarzem weterynarii.
Uprawa, pochodzenie i odmiany
Muchomory to grzyby mykoryzowe, rosnące w symbiozie z drzewami liściastymi — dębem, bukiem, grabem, kasztanem [2] — a zależnie od gatunku także z brzozą, świerkiem i sosną. Owocniki pojawiają się od lata do późnej jesieni w lasach, parkach i na trawnikach pod drzewami [2]. Cechy wspólne rodzaju to białe blaszki, biały wysyp zarodników, pierścień na trzonie i pochwa (bulwiaste zgrubienie lub „woreczek”) u podstawy, często ukryta w ściółce [2]. W Polsce rośnie kilkanaście gatunków, m.in. sromotnikowy, jadowity, wiosenny, czerwony, plamisty, cytrynowy, czerwieniejący i twardawy.
| Odmiana | Czym się wyróżnia |
|---|---|
| Muchomor sromotnikowy (Amanita phalloides) | śmiertelnie trujący; kapelusz oliwkowozielony do białawego, białe blaszki, pierścień, pochwa; główna przyczyna śmiertelnych zatruć grzybami [1][2] |
| Muchomor jadowity (Amanita virosa) | śmiertelnie trujący, cały biały, mylony z pieczarkami; zawiera amatoksyny jak sromotnikowy |
| Muchomor wiosenny (Amanita verna) | śmiertelnie trujący, biały, pojawia się już wiosną |
| Muchomor czerwony (Amanita muscaria) | trujący i psychoaktywny (kwas ibotenowy, muscymol); czerwony kapelusz z białymi łatkami [4] |
| Muchomor plamisty (Amanita pantherina) | trujący, brązowy kapelusz z białymi łatkami; te same toksyny co czerwony, często w większym stężeniu; mylony z czerwieniejącym |
| Muchomor cytrynowy (Amanita citrina) | niejadalny, żółtawy, zapach surowych ziemniaków; mylony ze sromotnikowym |
| Muchomor czerwieniejący (Amanita rubescens) | jadalny po obróbce cieplnej, ale odradzany początkującym ze względu na podobieństwo do plamistego |
Jak wybierać
Każdy grzyb z białymi blaszkami, pierścieniem i pochwą u podstawy trzonu należy traktować jako potencjalnego muchomora i nie zbierać go [2][3]. Sanepid zaleca, by początkujący zbierali wyłącznie grzyby rurkowe (z „gąbką” pod kapeluszem), omijali młode okazy bez wykształconych cech gatunkowych i wykopywali grzyb w całości, by zobaczyć podstawę trzonu [3]. Bezpłatną ocenę zebranych grzybów prowadzą grzyboznawcy w stacjach sanitarno-epidemiologicznych [3]. Grzyby kupuj tylko ze sprawdzonego źródła, a nie z przydrożnych stoisk bez atestu [2].
Znaczenie i symbolika
Muchomor czerwony to najczęściej rysowany grzyb świata: symbol bajkowego lasu, szczęścia i noworocznych pocztówek, a w Syberii element dawnych praktyk szamańskich. Nazwa rodzajowa pochodzi od tradycyjnego użycia muchomora czerwonego jako trutki na muchy (łac. musca). Muchomor sromotnikowy przeszedł do historii jako domniemane narzędzie otruć, m.in. cesarza Klaudiusza i cesarza Karola VI.
Opisujemy tradycję i wierzenia — nie są to właściwości potwierdzone naukowo.
FAQ
Czy wszystkie muchomory są trujące?
Czy gotowanie lub suszenie usuwa toksyny muchomora?
Jak odróżnić muchomora od pieczarki i kani?
Muchomor po angielsku?
Gdzie w Polsce można sprawdzić zebrane grzyby?
Źródła
- Vo K.T. i in. Amanita phalloides Mushroom Poisonings — Northern California, December 2016. MMWR 2017;66(21) (CDC) — raport epidemiologiczny
- HealthLinkBC — Death cap mushrooms (Amanita phalloides) — omówienie
- PSSE Olkusz (Państwowa Inspekcja Sanitarna) — Grzyby: wybieraj bezpiecznie — poradnik instytucjonalny
- Główny Inspektorat Sanitarny, Departament Nadzoru nad Chemikaliami — Muchomor czerwony (przegląd danych) — opracowanie instytucjonalne
- Pet Poison Helpline — Mushrooms — baza danych
- Mikaszewska-Sokolewicz M.A. i in. Coma in the course of severe poisoning after consumption of red fly agaric (Amanita muscaria). Acta Biochimica Polonica 2016;63(1) — opis przypadku
