W skrócie
Bergamotka (bergamota, Citrus bergamia) to cytrus uprawiany głównie w Kalabrii, którego olejek eteryczny ze skórki aromatyzuje herbatę Earl Grey i jest składnikiem perfum [1]. Najlepiej opisano jej olejek: wstępne badania wskazują na działanie łagodzące lęk w aromaterapii, ale jakość badań jest ograniczona [2]. Olejek na skórze zwiększa wrażliwość na słońce [1][2].
- Nazwa łacińska
- Citrus bergamia Risso et Poit.
- Po angielsku
- bergamot orange
- Inne nazwy
- bergamota, pomarańcza bergamota
- Kategoria
- Owoce i warzywa
- W ciąży
- Po konsultacji z lekarzem
- Dla psa
- Ostrożnie
Na co pomaga bergamotka? Działanie i badania
Olejek bergamotowy jest najlepiej przebadaną częścią rośliny: badania przedkliniczne wskazują na działanie przeciwdrobnoustrojowe, przeciwzapalne i przeciwbólowe, ale to dane z laboratoriów i modeli zwierzęcych [2]. Badania kliniczne dotyczyły aromaterapii i sugerują, że wdychanie olejku może zmniejszać lęk i reakcję stresową; autorzy przeglądu zaznaczają ograniczenia metodyczne i niejasną jakość oleju w większości prób [2]. Dla owocu jako żywności nie ma potwierdzonych działań zdrowotnych na ludziach.
| Efekt | Siła dowodów | Źródła |
|---|---|---|
| Zmniejszenie lęku i stresu przy aromaterapii | Ograniczone | [2] |
| Działanie przeciwzapalne i przeciwdrobnoustrojowe olejku | Ograniczone | [2] |
| Zdrowotne działanie owocu spożywanego jako żywność | Niepotwierdzone | [2] |
Ograniczone — Badania wstępne, na zwierzętach lub w probówce. Niepotwierdzone — Badania nie potwierdziły efektu albo go nie badano.
Jak stosować: formy i ilość
| Forma | Jak stosować |
|---|---|
| Olejek eteryczny | tłoczony ze skórki; do aromaterapii, perfum i aromatyzowania herbaty. Wersje „bez bergaptenu” (furanokumaryn) są bezpieczniejsze dla skóry [2] |
| Herbata Earl Grey | czarna herbata aromatyzowana olejkiem bergamotowym [1] |
| Owoc | rzadko jedzony na surowo; skórkę czasem kandyzuje się [1] |
Bergamotka w kuchni
Bergamotka ma sok mniej kwaśny niż cytryna, ale bardziej gorzki niż grejpfrut, dlatego owoc nie jest uprawiany na sok [1]. Wykorzystuje się głównie aromatyczny olejek ze skórki: do herbat Earl Grey i Lady Grey, słodyczy (np. rachatłukum) i perfum. Skórkę czasem się kandyzuje [1]. Zapach jest świeży, cytrusowo-kwiatowy, z lekką goryczką.
Bergamotka w ciąży, dla dzieci i seniorów
| Grupa | Ocena | Co warto wiedzieć |
|---|---|---|
| Ciąża | Po konsultacji z lekarzem | Brak wiarygodnych danych o olejku w ciąży; skonsultuj stosowanie z lekarzem. |
| Karmienie piersią | Brak danych | Brak danych. |
| Dzieci | Ostrożnie | Nie stosuj olejku na skórę ani w dyfuzorze bez porady lekarza lub aromaterapeuty. |
Przeciwwskazania i skutki uboczne
Główne ryzyko dotyczy skóry: bergapten, furanokumaryna w olejku bergamotowym, powoduje światłouczulenie, a olejek może działać fototoksycznie, genotoksycznie i rakotwórczo; zaleca się stosowanie wersji bez furanokumaryn [2]. Międzynarodowe stowarzyszenie przemysłu zapachowego zaleca, by w produktach nakładanych na skórę wystawioną na słońce olejek stanowił nie więcej niż 0,4% [2]. Opisano pojedynczy przypadek objawów neurologicznych po długotrwałym codziennym piciu dużych ilości herbaty Earl Grey, ale to opis jednego przypadku [2]. Olejków nie przyjmuje się doustnie bez konsultacji.
Bergamotka dla psa, kota i innych zwierząt
| Zwierzę | Ocena | Co warto wiedzieć |
|---|---|---|
| Pies | Ostrożnie | Nie podawaj; olejki eteryczne mogą podrażniać i szkodzić psom. |
| Kot | Ostrożnie | Olejki eteryczne, w tym cytrusowe, są ryzykowne dla kotów — unikaj dyfuzorów i nakładania na sierść. |
W razie objawów po zjedzeniu skontaktuj się z lekarzem weterynarii.
Uprawa, pochodzenie i odmiany
Bergamotka to prawdopodobnie mieszaniec cytryny i gorzkiej pomarańczy; drzewo daje owoce wielkości pomarańczy, żółte lub zielone zależnie od dojrzałości [1]. Produkcję na dużą skalę skupia wybrzeże Morza Jońskiego w prowincji Reggio Calabria we Włoszech; uprawia się ją też w południowej Francji, na Wybrzeżu Kości Słoniowej, w Argentynie i Brazylii [1]. W Polsce nazwą „bergamotka” określa się także inne rośliny: pysznogłówkę (Monarda didyma), o liściach pachnących podobnie do bergamoty [3], oraz niektóre odmiany gruszek — to odrębne rośliny, a opisane tu właściwości dotyczą wyłącznie Citrus bergamia.
Jak wybierać
Do aromatyzowania wybieraj olejek z napisem Citrus bergamia i informacją o pochodzeniu; do skóry — wariant bez bergaptenu („bergapten free”) [2]. Przechowuj olejek w ciemnej, szczelnej buteleczce, z dala od światła i ciepła.
FAQ
Bergamotka — co to za owoc?
Jak smakuje i pachnie bergamotka?
Do czego służy olejek bergamotowy?
Czy bergamotka to to samo co bergamota?
Źródła
- Wikipedia — Bergamot orange — omówienie
- Navarra M. i in. Citrus bergamia essential oil: from basic research to clinical application. Frontiers in Pharmacology 2015 — przegląd
- Wikipedia — Monarda didyma — omówienie
