W skrócie
Atropina to alkaloid tropanowy z roślin psiankowatych (pokrzyk wilcza jagoda, bieluń, lulek), stosowany jako lek na receptę blokujący receptory muskarynowe [1][3]. W medycynie ratuje życie w bradykardii i zatruciach związkami fosforoorganicznymi oraz grzybami z muskaryną, ale sama w nadmiarze jest silną trucizną: przedawkowanie może spowodować trwałe uszkodzenia lub zgon, zwłaszcza u dzieci [1][2].
- Nazwa łacińska
- Atropinum (Atropini sulfas)
- Po angielsku
- atropine
- Inne nazwy
- siarczan atropiny, DL-hioscyjamina, Atropinum sulfuricum
- Kategoria
- Inne
- Najlepiej zbadane działanie
- Leczenie objawowej bradykardii i premedykacja (lek szpitalny) Silne
- W ciąży
- Po konsultacji z lekarzem
- Dla psa
- Unikać
Na co pomaga atropina? Działanie i badania
Atropina hamuje działanie acetylocholiny na receptory muskarynowe w mięśniach gładkich, gruczołach i sercu, przez co przyspiesza akcję serca, zmniejsza wydzielanie śliny i oskrzeli, rozkurcza jelita i rozszerza źrenice [1][2]. Zarejestrowane w Polsce wskazania dla roztworu do wstrzykiwań to bradykardia zatokowa i arytmie, premedykacja przed znieczuleniem, zatrucia insektycydami fosforoorganicznymi, lekami cholinomimetycznymi i grzybami zawierającymi muskarynę, odwracanie blokady nerwowo-mięśniowej oraz pomocniczo kolka wątrobowa i nerkowa [1]. Krople do oczu z atropiną służą do rozszerzania źrenicy i porażenia akomodacji w okulistyce. Te same właściwości odpowiadają za objawy zatrucia roślinami zawierającymi alkaloidy tropanowe [3].
| Efekt | Siła dowodów | Źródła |
|---|---|---|
| Leczenie objawowej bradykardii i premedykacja (lek szpitalny) | Silne | [1] |
| Odtrutka w zatruciu związkami fosforoorganicznymi i muskaryną | Silne | [1][2] |
| Rozszerzanie źrenicy w diagnostyce okulistycznej | Silne | [1] |
| Samodzielne stosowanie w jakimkolwiek celu | Niepotwierdzone | [1][2] |
Silne — Spójne wyniki przeglądów systematycznych lub wielu badań klinicznych u ludzi. Niepotwierdzone — Badania nie potwierdziły efektu albo go nie badano.
Jak stosować: formy i ilość
| Forma | Jak stosować |
|---|---|
| Roztwór do wstrzykiwań (Atropinum Sulfuricum WZF) | lek na receptę stosowany w szpitalach i ratownictwie [1] |
| Krople do oczu 1% | lek na receptę do rozszerzania źrenicy; dla dzieci groźny przy połknięciu [1][2] |
| Autostrzykawki dla służb | odtrutka w zatruciach bojowymi środkami fosforoorganicznymi [2] |
| Rośliny zawierające atropinę i hioscyjaminę (pokrzyk wilcza jagoda, bieluń, lulek czarny) | źródło ciężkich zatruć, zwłaszcza u dzieci jedzących słodkie jagody pokrzyku [3] |
Ile atropiny dziennie i kiedy
Nie podajemy dawek: atropina to lek na receptę, który działa już w bardzo małych ilościach, a przedawkowanie może spowodować trwałe uszkodzenia lub zgon, zwłaszcza u dzieci [2]. Lek podaje wyłącznie personel medyczny w bradykardii, przed znieczuleniem i jako odtrutkę w zatruciach cholinergicznych [1]. Nie wolno przygotowywać ani przyjmować żadnych wyciągów z roślin zawierających alkaloidy tropanowe.
Atropina w ciąży, dla dzieci i seniorów
| Grupa | Ocena | Co warto wiedzieć |
|---|---|---|
| Ciąża | Po konsultacji z lekarzem | Atropina przenika przez łożysko i może wywołać tachykardię płodu; stosuje się ją tylko, gdy korzyść dla matki przeważa nad ryzykiem [1]. |
| Karmienie piersią | Po konsultacji z lekarzem | Niewielkie ilości przenikają do mleka, mogą działać na dziecko i hamować laktację [1]. |
| Dzieci | Po konsultacji z lekarzem | Dzieci są szczególnie wrażliwe: częściej występuje gorączka i objawy ze strony układu nerwowego, a przedawkowanie grozi śmiercią [1][2]. |
| Seniorzy | Po konsultacji z lekarzem | U osób starszych częstsze są splątanie, pobudzenie i zatrzymanie moczu przy przeroście prostaty [1]. |
Atropina a choroby i diety
| Stan lub dieta | Ocena | Co warto wiedzieć |
|---|---|---|
| Jaskra | Unikać | Jaskra z wąskim kątem jest przeciwwskazaniem; atropina podnosi ciśnienie śródgałkowe [1]. |
| Refluks i zgaga | Unikać | Refluksowe zapalenie przełyku jest przeciwwskazaniem (poza stanami zagrożenia życia) [1]. |
Przeciwwskazania i skutki uboczne
Objawy zatrucia atropiną i roślinami z alkaloidami tropanowymi to suchość i pieczenie w ustach, trudności w przełykaniu, rozszerzone źrenice i światłowstręt, zaczerwieniona sucha skóra, gorączka, przyspieszone tętno, wysokie ciśnienie, a ze strony układu nerwowego niepokój, drżenia, splątanie, pobudzenie, omamy i majaczenie; w dalszym przebiegu senność, stupor oraz niewydolność oddechowa lub krążeniowa mogąca prowadzić do zgonu [1][2]. Pokrzyk wilcza jagoda rośnie na zrębach, w prześwietlonych lasach i przy drogach, kwitnie od czerwca do sierpnia, a jego lśniące czarne, słodkawe jagody dojrzewają od lipca do października i bywają mylone przez dzieci z czereśniami lub borówkami; trujące są wszystkie części rośliny, zwłaszcza liście i nasiona [3]. Po połknięciu rośliny usuń resztki z ust, podaj do popicia szklankę wody i natychmiast skontaktuj się z ośrodkiem toksykologicznym; gdy dziecko zjadło większą ilość lub ma objawy, wezwij pogotowie (112) [3]. W szpitalu w ciężkich zatruciach stosuje się fizostygminę, leczenie wspomagające i chłodzenie przy gorączce [1]. Przeciwwskazania do leku to m.in. jaskra z wąskim kątem, przerost prostaty z zatrzymaniem moczu, miastenia, porażenna niedrożność jelit i ciężkie wrzodziejące zapalenie okrężnicy; ostrożność jest konieczna przy nadczynności tarczycy, gorączce, tachyarytmii i niewydolności serca [1].
Interakcje z lekami
| Lek lub grupa leków | Możliwa interakcja |
|---|---|
| Trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne, fenotiazyny, leki przeciwparkinsonowskie, niektóre przeciwhistaminowe, dyzopiramid, chinidyna | nasilają działanie cholinolityczne atropiny (suchość, zaparcia, zatrzymanie moczu, splątanie) [1] |
| Leki doustne | atropina spowalnia opróżnianie żołądka i może zmieniać ich wchłanianie [1] |
| Dobutamina i aminy katecholowe | ostrożność z powodu ryzyka kardiomiopatii tako-tsubo [1] |
| Propofol | może osłabiać reakcję serca na atropinę [1] |
Atropina dla psa, kota i innych zwierząt
| Zwierzę | Ocena | Co warto wiedzieć |
|---|---|---|
| Pies | Unikać | Rośliny z alkaloidami tropanowymi (pokrzyk, bieluń) są trujące dla zwierząt; atropinę u zwierząt stosuje wyłącznie lekarz weterynarii [3]. |
| Kot | Unikać | Jak u psa; w razie zjedzenia rośliny lub kropli do oczu natychmiast do lekarza weterynarii [3]. |
| Koń | Unikać | Trujące rośliny psiankowate w sianie lub na pastwisku są zagrożeniem; o leczeniu decyduje lekarz weterynarii [3]. |
W razie objawów po zjedzeniu skontaktuj się z lekarzem weterynarii.
Znaczenie i symbolika
Nazwa pochodzi od Atropos, jednej z trzech Mojr greckiej mitologii, przecinającej nić życia, a przydomek belladonna (piękna pani) od renesansowej mody na zakraplanie soku pokrzyku do oczu dla rozszerzenia źrenic. Alkaloidy pokrzyku, lulka i bielunia od starożytności służyły jako trucizny i składniki „maści czarownic”, a wyodrębniona w XIX w. atropina stała się jednym z podstawowych leków współczesnej anestezjologii i toksykologii [1][2].
Opisujemy tradycję i wierzenia — nie są to właściwości potwierdzone naukowo.
FAQ
Czy atropina jest na receptę?
W jakich roślinach jest atropina?
Co robić po zjedzeniu wilczej jagody?
Atropina po angielsku?
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Atropinum Sulfuricum WZF, 0,5 mg/ml i 1 mg/ml, roztwór do wstrzykiwań (Polfa Warszawa, 2023) — ChPL
- Atropine Sulfate Injection USP — prescribing information (American Regent) — ulotka / ChPL
- Bundesinstitut für Risikobewertung (BfR) — Poisonous plants in the garden: Black belladonna (Atropa belladonna) — omówienie instytucjonalne
