W skrócie
Rycyna to silnie trujące białko z nasion rącznika pospolitego (Ricinus communis), rośliny uprawianej na olej rycynowy. Blokuje w komórkach syntezę białek, co prowadzi do ich śmierci; nie ma na nią odtrutki, a zatrucie może zakończyć się zgonem [1][2]. Jest ujęta w Wykazie 1 Konwencji o zakazie broni chemicznej [3].
- Nazwa łacińska
- Ricinus communis L. (roślina źródłowa — rącznik pospolity)
- Po angielsku
- ricin
- Inne nazwy
- toksyna rącznika, rycynina (błędnie), ricin
- Kategoria
- Inne
- Najlepiej zbadane działanie
- Toksyczność (blokada syntezy białek, zgon) Silne
- W ciąży
- Unikać
- Dla psa
- Unikać
Na co pomaga rycyna? Działanie i badania
Rycyna nie ma żadnego zastosowania leczniczego ani spożywczego; jest jedną z najsilniejszych trucizn roślinnych. Wnika do komórek i zatrzymuje w nich wytwarzanie białek, przez co komórki giną; u ludzi układowe zatrucia udokumentowano po połknięciu i wstrzyknięciu, a wdychanie uważa się za drogę znacznie groźniejszą niż połknięcie [2]. Dawki śmiertelne u zwierząt doświadczalnych są rzędu mikrogramów na kilogram masy ciała, co stawia rycynę obok najsilniejszych bojowych środków trujących [3]. Z tego powodu rycyna jest substancją kontrolowaną z Wykazu 1 Konwencji o zakazie broni chemicznej oraz figuruje w Konwencji o zakazie broni biologicznej i toksynowej [3].
| Efekt | Siła dowodów | Źródła |
|---|---|---|
| Zastosowanie lecznicze u ludzi | Niepotwierdzone | [2] |
| Toksyczność (blokada syntezy białek, zgon) | Silne | [1][2][3] |
Silne — Spójne wyniki przeglądów systematycznych lub wielu badań klinicznych u ludzi. Niepotwierdzone — Badania nie potwierdziły efektu albo go nie badano.
Jak stosować: formy i ilość
Ile rycyny dziennie i kiedy
Nie podajemy dawek: rycyna jest śmiertelną toksyną kontrolowaną na mocy Konwencji o zakazie broni chemicznej; nie istnieje żadne bezpieczne ani lecznicze zastosowanie [1][3].
Rycyna w ciąży, dla dzieci i seniorów
| Grupa | Ocena | Co warto wiedzieć |
|---|---|---|
| Ciąża | Unikać | Śmiertelna toksyna; każdy kontakt wymaga pilnej pomocy medycznej [1]. |
| Karmienie piersią | Unikać | Śmiertelna toksyna [1]. |
| Dzieci | Unikać | Nasiona rącznika są kolorowe i dostępne w ogrodach; po połknięciu natychmiast wezwij pomoc [1][4]. |
| Seniorzy | Unikać | Śmiertelna toksyna [1]. |
Przeciwwskazania i skutki uboczne
Objawy zatrucia rycyną zależą od drogi narażenia i zwykle pojawiają się z opóźnieniem od kilku do kilkunastu godzin, dlatego po podejrzeniu kontaktu nie wolno czekać na dolegliwości, tylko od razu wezwać pomoc (112) lub skontaktować się z ośrodkiem toksykologicznym [1][2]. Po połknięciu (np. rozgryzionych nasion rącznika) występują nudności, wymioty i biegunka, często krwawa, bóle brzucha, odwodnienie i spadek ciśnienia, a w ciągu kilku dni może dojść do niewydolności wątroby, nerek i śledziony, drgawek i zgonu; łagodne objawy żołądkowe zaczynają się zwykle 1–4 godziny po spożyciu, cięższe w ciągu około 10 godzin [1][2]. Po wdychaniu po 4–24 godzinach pojawiają się duszność, gorączka, kaszel, ucisk w klatce piersiowej, poty i obrzęk płuc z sinicą, mogące prowadzić do niewydolności oddechowej [1]. Kontakt ze skórą i oczami daje zaczerwienienie i ból; rycyna słabo przenika przez nieuszkodzoną skórę, ale można ją przenieść z rąk do ust [1]. Nie ma odtrutki ani szczepionki, dializa nie usuwa toksyny; leczenie jest objawowe (płyny, wspomaganie oddychania i krążenia), wcześnie po połknięciu bywa podawany węgiel aktywowany; osoby, które przeżyją ponad 5 dni, mają duże szanse na wyzdrowienie [1][2]. Zatruta osoba nie zaraża innych [1]. Psy, koty i konie trują się nasionami i przyciętymi pędami rącznika: po 12–48 godzinach pojawiają się osłabienie, ból brzucha, drżenia, krwawa biegunka, drgawki i śpiączka [4].
Rycyna dla psa, kota i innych zwierząt
| Zwierzę | Ocena | Co warto wiedzieć |
|---|---|---|
| Pies | Unikać | Nasiona rącznika są silnie toksyczne; objawy po 12–48 h, możliwy zgon [4]. |
| Kot | Unikać | Toksyczny; objawy jak u psów [4]. |
| Koń | Unikać | Toksyczny dla koni [4]. |
| Kury | Brak danych | Brak danych w źródłach; nie dopuszczać do nasion. |
W razie objawów po zjedzeniu skontaktuj się z lekarzem weterynarii.
Uprawa, pochodzenie i odmiany
Rycyna występuje w nasionach rącznika pospolitego (Ricinus communis), rośliny z rodziny wilczomleczowatych uprawianej na świecie na olej rycynowy i sadzonej w Polsce jako jednoroczna roślina ozdobna. Po wytłoczeniu oleju rycyna pozostaje w wytłokach, gdzie stanowi około 1–5% suchej masy; ogrzewanie unieczynnia toksynę, dlatego OPCW zaleca producentom oleju tłoczenie na gorąco [3]. Nasiona rącznika są dekoracyjne (nakrapiane), co sprzyja przypadkowym zatruciom dzieci i zwierząt; rośliny nie należy sadzić w miejscach dostępnych dla dzieci [4].
Znaczenie i symbolika
Rycyna pojawia się w historii współczesnej jako narzędzie zamachów i gróźb: w październiku 2003 r. w sortowni poczty w Greenville (USA) znaleziono przesyłkę z rycyną i listem z pogróżkami, co opisało CDC [2]. Z powodu łatwej dostępności surowca i wysokiej toksyczności rycyna jest przedmiotem zainteresowania służb i instytucji kontroli zbrojeń [3].
Opisujemy tradycję i wierzenia — nie są to właściwości potwierdzone naukowo.
FAQ
Czy olej rycynowy zawiera rycynę?
Czy rycyna jest legalna?
Czy istnieje odtrutka na rycynę?
Czy rącznik w ogrodzie jest niebezpieczny?
Rycyna po angielsku?
Źródła
- Delaware Division of Public Health — Ricin: Frequently Asked Questions — omówienie (instytucja zdrowia publicznego)
- CDC MMWR — Investigation of a Ricin-Containing Envelope at a Postal Facility, South Carolina, 2003 — raport
- OPCW Scientific Advisory Board — Report of the Temporary Working Group on Ricin (SAB-21/WP.5) — raport instytucji
- ASPCA Animal Poison Control — Castor Bean Plant (Ricinus communis) — baza danych
